Kalendarz pszczelarza: co robić w pasiece w każdym miesiącu

Pszczelarstwo to praca z wyprzedzeniem: wszystko, co robisz dziś, zaprocentuje za trzy–sześć tygodni. Za późno poszerzone gniazdo oznacza rójkę, spóźnione jesienne leczenie — utratę rodziny w lutym. Ten kalendarz zbiera cały pszczelarski rok w jeden obraz: co robić w każdym miesiącu i na co zwracać uwagę, żeby ze wszystkim zdążyć na czas.

Jak korzystać z kalendarza

Terminy w artykule podano dla strefy umiarkowanej — Białorusi, środkowej Rosji i krajów bałtyckich. Kalendarz pszczelarza nie kieruje się jednak datami, lecz pogodą: we wczesnym roku wierzba zakwita pod koniec marca, w późnym — w połowie kwietnia. Różnica między południem Białorusi a Jarosławiem łatwo sięga dwóch tygodni.

Dlatego pewniej jest kierować się fenologią — sezonowymi zjawiskami w przyrodzie. Zakwitły wierzba i podbiał — czas szykować się do przeglądu. Zakwitł mniszek — pora wstawiać węzę. Rozkwitła lipa — nadstawki powinny już stać na ulach. Daty poniżej to środek normy, a przyroda podpowie dokładniej.

Kalendarz prac miesiąc po miesiącu

• StyczeńRodzina siedzi w kłębie i zużywa około kilograma pokarmu miesięcznie. Co 2–3 tygodnie osłuchuj ule: równy, cichy szum to norma. Oczyszczaj wylotki ze śniegu i osypu, nie stukaj w ule.
• LutyW silnych rodzinach matka zaczyna czerwić, zużycie pokarmu rośnie. Niespokojny szum i pszczoły wychodzące na wylotek to sygnał głodu lub choroby. Gdy brakuje pokarmu — ciasto nad kłębem.
• MarzecTopnieje śnieg, w ciepły, bezwietrzny dzień — pierwszy oblot oczyszczający. Sprawdź, czy oblatały się wszystkie rodziny i czy na przednich ścianach uli nie ma śladów biegunki. Ustaw poidło, przygotuj czyste dennice.
• KwiecieńKwitną wierzba, podbiał, klon. Wiosenny przegląd: matka, czerw, pokarm, siła. Zwężenie i ocieplenie gniazda, wymiana dennic, łączenie słabych rodzin. Siła rodziny jest najmniejsza — pszczoły zimowe ustępują miejsca młodym.
• MajSady, mniszek, rzepak. Poszerzanie gniazda suszem i węzą, ramki pracy z czerwiem trutowym przeciw warrozie. Od połowy miesiąca pilnuj mateczników rojowych, szykuj odkłady.
• CzerwiecSzczyt rójki i najlepszy czas na hodowlę matek. Przegląd co 7 dni, odkłady, stawianie nadstawek. Kwitną robinia akacjowa (na południu), malina, koniczyna; miejscami zdarza się krótka przerwa w pożytku.
• LipiecPożytek główny: lipa, gryka, wierzbówka kiprzyca. Miejsce na nektar trzeba dać na czas, a miód wirować w miarę dojrzewania. Po zakończeniu pożytku — zdjęcie nadstawek i pierwsze leczenie przeciw warrozie.
• SierpieńOstatnie miodobranie, leczenie przeciw warrozie, kompletowanie gniazda na zimę i początek podkarmiania. Zwężaj wylotki — po pożytku zaczyna się rabunek. Kwitną wrzos, nawłoć, późna koniczyna.
• WrzesieńZakończenie podkarmiania do połowy miesiąca, ocieplenie, zasuwki przeciw myszom na wylotkach. Przegląd przed zimą: ile uliczek obsiadają pszczoły, gdzie jest pokarm, czy jest matka.
• PaździernikOstatni oblot. Nie niepokój rodzin. Przygotowanie zimownika: osuszyć, sprawdzić wentylację i zabezpieczenie przed myszami.
• ListopadGdy nastaną trwałe chłody — wstawienie uli do zimownika albo ostateczne ocieplenie na stanowisku. Okres bezczerwiowy to czas na późne leczenie przeciw warrozie.
• GrudzieńSpokój. Osłuchiwanie raz w miesiącu, kontrola temperatury w zimowniku. Przetapianie wosku, naprawa uli, sortowanie plastrów, plany na sezon.

Wiosna: oblot, przegląd, poszerzanie

Wiosna przesądza o tym, jaka będzie rodzina na pożytek główny. Zadaniem pszczelarza jest pomóc jej jak najszybciej zastąpić stare pszczoły zimowe młodymi i nabrać siły.

Oblot oczyszczający przypada na pierwszy bezwietrzny, słoneczny dzień, gdy powietrze w cieniu nagrzewa się mniej więcej do +12 °C. Pszczoły, które wytrzymały całą zimę, opróżniają jelita i oblatują okolicę. Obserwuj ule: gremialny oblot to dobry znak, ospały lub żaden — powód, by tę rodzinę przejrzeć w pierwszej kolejności.

Wiosenny przegląd przeprowadza się w ciepły, bezwietrzny dzień, gdy w cieniu jest +14…+15 °C lub więcej, zwykle w czasie kwitnienia wierzby. Pracuj szybko, nie trzymaj ramek na chłodzie.

1. Matka. Nie trzeba jej szukać: widzisz jaja i młode larwy — matka jest i czerwi.
2. Czerw. Zwarty czerw kryty bez luk świadczy o dobrej matce. Garbaty czerw trutowy w komórkach pszczelich oznacza matkę trutową albo trutówki.
3. Pokarm. W zapasie muszą być co najmniej dwie pełne ramki miodu. Jeśli mniej — dostaw ramkę z miodem z rezerwy albo podaj ciasto.
4. Siła. Policz uliczki obsiadane przez pszczoły. Usuń zbędne ramki, żeby gniazdo było zwarte i ciepłe.
5. Czystość. Wymień dennicę na czystą, usuń osyp, wymień spleśniałe plastry.

Poszerzanie gniazda zaczyna się wtedy, gdy pszczoły gęsto obsiadają wszystkie ramki, a matka nie ma gdzie czerwić. Najpierw daje się jasny susz, a gdy pojawi się pożytek — ramki z węzą: pszczoły odbudowują ją tylko przy dopływie nektaru i dużej liczbie młodych pszczół w rodzinie. Ramka pracy w maju daje ujście instynktowi budowlanemu i pomaga ograniczyć liczebność roztocza — kryty czerw trutowy się wycina.

Przed pożytkiem: rój, matki, odkłady

Od połowy maja do końca czerwca rodzina rośnie w siłę najszybciej — i właśnie wtedy budzi się w niej instynkt rojowy. Ciasne gniazdo, dużo młodych pszczół bez zajęcia, stara matka, upał — i na brzegach plastrów pojawiają się miseczki, a potem mateczniki z larwami.

Przeciw rójce działa wszystko, co daje pszczołom miejsce i pracę: terminowe poszerzanie, węza, nadstawki, odkłady, młode matki. Od połowy maja przeglądaj silne rodziny co 7 dni — od jaja w mateczniku do jego zasklepienia mija około ośmiu dni, a pierwszy rój wychodzi zwykle właśnie wtedy. Więcej o objawach i sposobach zapobiegania — w artykule o rójce pszczół.

Hodowla matek i odkłady najlepiej udają się w „okienku” od końca maja do czerwca: trwa pożytek podtrzymujący, pogoda jest stabilnie ciepła, w powietrzu jest dużo dojrzałych płciowo trutni. Matka rozwija się 16 dni od jaja do wygryzienia, a potrzebuje jeszcze około tygodnia na loty godowe. Terminy przekładania larw, zasklepienia i wygryzania się matek wygodnie policzysz w kalendarzu hodowli matek.

Pożytek główny i wirowanie miodu

W strefie umiarkowanej pożytek główny przypada zwykle na koniec czerwca i lipiec: lipa, gryka, wierzbówka kiprzyca, w okolicach leśnych — malina. Jest krótki: lipa nektaruje 10–15 dni, a pszczelarz, który nie zdążył dać rodzinie miejsca, traci większą część zbioru.

• Nadstawki lub drugie korpusy stoją na ulach przed początkiem kwitnienia głównej rośliny miododajnej.
• Kolejną nadstawkę dokłada się, gdy pszczoły zajęły poprzednią i wypełniają większość jej ramek.
• Wylotki są w pełni otwarte, ul dobrze wentylowany — pszczoły muszą odparowywać wodę z nektaru.
• Miodarka, noże, pojemniki i pomieszczenie do wirowania są przygotowane zawczasu.

Wiruje się tylko dojrzały miód: wskazówką jest zasklepienie co najmniej połowy ramki. Niedojrzały miód zawiera za dużo wody i może fermentować. Miód rzepakowy odbiera się od razu, nie czekając do końca sezonu: krystalizuje w plastrach w ciągu paru tygodni. Wywirowane plastry do osuszenia lepiej wystawiać wieczorem i z dala od pasieki albo oddać je z powrotem do uli — inaczej sprowokujesz rabunek.

Rośliny miododajne w kolejnych porach roku

Rośliny miododajne dają albo pożytek podtrzymujący — karmią rodzinę i pozwalają jej się rozwijać, ale miodu towarowego prawie nie dają — albo pożytek główny, który decyduje o zbiorach w danym roku. Terminy kwitnienia poniżej są orientacyjne dla strefy umiarkowanej.

Rzepak i sady często pryska się pestycydami — umów się z gospodarstwem, żeby uprzedzano cię z wyprzedzeniem: na czas oprysku ogranicza się loty pszczół. Miodu wrzosowego ze względu na dużą lepkość nie zostawia się na zimę — pszczołom w kłębie trudno go wykorzystać.

Jesień i zima: fundament następnego roku

Pszczelarze mówią, że nowy sezon zaczyna się w sierpniu. Właśnie wtedy rodzina wychowuje pszczoły zimowe — dożyją one wiosny — i od ich liczby oraz zdrowia zależy, czy rodzina przetrwa zimę.

Zwalczanie warrozy

Zaraz po zdjęciu nadstawek, zwykle pod koniec lipca i w sierpniu, przeprowadza się główne leczenie przeciw warrozie: pszczoły zimowe trzeba wychować już bez roztocza. Stosuje się preparaty na bazie kwasu mrówkowego lub szczawiowego, tymolu, amitrazy — ściśle według instrukcji preparatu i z uwzględnieniem przepisów obowiązujących w twoim kraju. Drugie leczenie często przeprowadza się późną jesienią, gdy w rodzinie nie ma czerwiu i wszystkie roztocza siedzą na pszczołach. Więcej o metodach i liczeniu roztoczy — w artykule o warrozie.

Kompletowanie gniazda i podkarmianie

W sierpniu i na początku września gniazdo zwęża się do takiej liczby ramek, jaką pszczoły gęsto obsiadają. Zostawia się jasnobrązowe plastry z miodem i pierzgą, stare, ciemne się brakuje. Zapasu pokarmu na zimę w strefie umiarkowanej potrzeba 20–25 kg na rodzinę. Braki uzupełnia się gęstym syropem cukrowym, a podkarmianie najlepiej zakończyć do połowy września: pszczoły muszą zdążyć go przerobić i zasklepić, póki jest ciepło.

Zimowe zajęcia

Zimą pasieka odpoczywa, ale pszczelarz — nie. O zimowli szczegółowo piszemy w artykule o zimowli pszczół. Poza doglądaniem rodzin to czas na przygotowania do sezonu:

• Przetapianie wosku. Wybrakowane plastry i wycinki przetapia się w topiarce, a wosk oddaje w zamian za węzę.
• Przygotowanie ramek. Czyszczenie, naciąganie drutu, wtapianie węzy — żeby w maju nie robić tego w pośpiechu.
• Naprawa i dezynfekcja. Ule, dennice, podkarmiaczki, zapasowe korpusy.
• Analiza osypu. Liczba i wygląd martwych pszczół wiele mówią o zimowli; przy podejrzeniu nosemozy lub roztocza osyp można oddać do laboratorium.
• Plan. Ile odkładów, w których rodzinach wymienić matki, dokąd wędrować z pasieką.

Dla zaawansowanych: planowanie według przyrody

Doświadczony pszczelarz planuje sezon wstecz, od pożytku głównego w swojej okolicy. Jeśli główną rośliną miododajną jest lipa, szczyt czerwienia powinien przypaść na drugą połowę maja; jeśli gryka lub wierzbówka kiprzyca, pożytek przesuwa się na lipiec–sierpień, siłę można budować później, a wiosną spokojnie robić odkłady i hodować matki.

1. Wierzba, podbiałOblot i przeglądSprawdzenie matek i zapasów, zwężenie gniazda.
2. Klon, brzoza w liściachPoczątek poszerzaniaSusz do gniazda, podkarmianie pobudzające — jeśli nie ma pożytku.
3. Mniszek, sadyWęza i ramki pracyBudowa plastrów, wybór najlepszych rodzin do hodowli matek.
4. Masowe loty trutniOkienko dla matekZakładanie mateczników, tworzenie ulików weselnych i odkładów.
5. Zakwitła lipaPożytek głównyWszystkie nadstawki na miejscu, rodziny nie są dzielone.
6. Waga przestała rosnąćKoniec pożytkuWirowanie, zdjęcie nadstawek, leczenie przeciw warrozie.

Wędrówki z pasieką pozwalają połączyć kilka pożytków: rzepak — lipa — gryka lub wierzbówka. Rodziny przewozi się nocą, gdy wszystkie pszczoły są w domu, z otwartą wentylacją i solidnie spiętymi korpusami, a na nowym miejscu ustawia się je przed początkiem kwitnienia.

Najlepszym wskaźnikiem początku i końca pożytku jest ul kontrolny na wadze: dobowy przyrost 1–5 kg świadczy o tym, że roślina miododajna nektaruje, a zatrzymanie przyrostu — o końcu pożytku. Notatki z przeglądów, terminy dotyczące matek i leczenia dla każdego ula wygodnie prowadzić w dzienniku pszczelarza — po paru latach złoży się z nich własny kalendarz twojej okolicy, dokładniejszy niż jakikolwiek poradnik.