Warroza: jak liczyć roztocza i kiedy leczyć pszczoły

Rodzina, która w sierpniu wygląda na silną, w marcu może okazać się pustym ulem z garstką martwych pszczół. Najczęściej stoi za tym roztocz Varroa — pasożyt wielkości łebka szpilki. Nie trzeba się go bać, ale trzeba go liczyć: pszczelarz, który zna poziom porażenia swoich rodzin, podejmuje decyzje na podstawie liczb, a nie na wyczucie.

Czym jest Varroa destructor

Varroa destructor to roztocz, który przeszedł na pszczołę miodną z azjatyckiej pszczoły wschodniej Apis cerana. Pierwotny żywiciel przez tysiąclecia nauczył się z nim współistnieć, europejska pszczoła miodna — nie. W połowie XX wieku roztocz pojawił się u pszczół na Dalekim Wschodzie, a do lat 70.–80. rozprzestrzenił się po całej Europie. Dziś w naszym klimacie praktycznie nie ma pasiek wolnych od warrozy.

Samica roztocza jest owalna, rudobrązowa, ma około 1,1 mm długości i 1,6 mm szerokości. Widać ją gołym okiem na grzbiecie pszczoły, na dennicy, na wkładce dennicowej. Samce i młode roztocza są jasne, drobne i żyją wyłącznie wewnątrz zasklepionej komórki.

Rozmnażanie w czerwiu krytym

Całe życie roztocza jest związane z czerwiem. Samica wchodzi do komórki z larwą tuż przed jej zasklepieniem i chowa się w pokarmie na dnie. Po zasklepieniu komórki zaczyna żerować na larwie i składać jaja.

1. 1–2 doby przed zasklepieniemSamica wchodzi do komórkiDo komórki trutowej — wcześniej i chętniej niż do pszczelej: larwa trutnia jest większa i dłużej się rozwija.
2. ≈ 3. doba po zasklepieniuPierwsze jajo — samiecNastępnie mniej więcej co 30 godzin samica składa jaja przyszłych samic.
3. Wewnątrz komórkiKopulacjaMłode samice kopulują z bratem bezpośrednio w komórce, zanim poczwarka dojrzeje.
4. Wygryzienie pszczołyNa zewnątrz — matka i 1–2 córkiZ komórki pszczelej wychodzi średnio nieco ponad jedna dojrzała córka, z trutowej — około dwóch-trzech. Samiec i niedojrzałe roztocza giną.

Między cyklami rozrodczymi roztocz przez kilka dni przemieszcza się na dorosłych pszczołach — to faza foretyczna (rozprzestrzeniania się). Dopóki w rodzinie jest dużo czerwiu, większość roztoczy, według różnych szacunków do dwóch trzecich i więcej, siedzi w zasklepionych komórkach, gdzie nie sięgają ich ani pszczoły, ani większość preparatów.

Dlaczego roztocz jest groźny

Długo uważano, że roztocz „wysysa hemolimfę”. Badania z 2019 roku wykazały, że jego głównym pokarmem jest ciało tłuszczowe pszczoły: tkanka odpowiedzialna za odporność, neutralizację toksyn i magazynowanie składników odżywczych. Dla pszczoły zimowej ciało tłuszczowe to właśnie jej „akumulator” na kilka miesięcy.

• Osłabione pszczoły. Pszczoły porażone w komórce wygryzają się lżejsze, żyją krócej, gorzej się orientują i częściej nie wracają do ula.
• Wirusy. Roztocz jest wektorem i „wzmacniaczem” wirusów, przede wszystkim wirusa zdeformowanych skrzydeł (DWV). Wprowadza go bezpośrednio do tkanek poczwarki, z pominięciem naturalnych barier.
• Krótkie życie pszczół zimowych. Pszczoła, która powinna przeżyć od jesieni do wiosny, przy silnym porażeniu ginie w ciągu kilku tygodni.

Dlaczego rodziny giną właśnie zimą

Pszczoły zimowe wychowywane są od końca lata do połowy jesieni — akurat wtedy, gdy roztoczy w ulu jest najwięcej. Jeśli te pszczoły rozwijały się w porażonych komórkach, kłąb do stycznia–lutego topnieje, rodzina nie jest w stanie utrzymać ciepła i ginie mimo zapasów w plastrach. Szeroko zakrojone monitoringi (na przykład wieloletni niemiecki projekt Deutsches Bienenmonitoring) wykazały, że wysokie porażenie roztoczem jesienią i wirus zdeformowanych skrzydeł to główne czynniki strat zimowych. Więcej o przygotowaniu do zimy — w artykule o zimowli pszczół.

Jak roztocza przybywa w ciągu sezonu

Dopóki w rodzinie jest czerw, liczebność roztocza bez interwencji mniej więcej podwaja się co miesiąc, a przy obfitym czerwiu trutowym i zawlekaniu roztoczy od sąsiadów — jeszcze szybciej. Wiosną roztoczy są pojedyncze sztuki i dziesiątki, pod koniec lata — tysiące.

Najgroźniejszy moment to koniec lata. Rodzina ogranicza czerwienie, pszczół ubywa, a roztocza wychodzące z komórek „przesiadają się” na pozostałe pszczoły i tłoczą w nielicznych komórkach z czerwiem. Liczba roztoczy na sto pszczół rośnie skokowo — i właśnie wtedy wychowywane są pszczoły zimowe.

Jak policzyć roztocza

„Na oko” roztocza nie da się ocenić: jeśli już widzisz roztocza na pszczołach albo pszczoły z okaleczonymi skrzydłami, porażenie od dawna jest wysokie. Potrzebne jest liczenie. Są trzy podstawowe metody — od najprostszej do najdokładniejszej.

Osyp naturalny na dennicę osiatkowaną

Pod dennicę osiatkowaną wsuwa się białą wkładkę (arkusz plastiku lub tektury); można ją posmarować cienką warstwą oleju lub wazeliny, żeby mrówki nie wynosiły roztoczy. Po 3–7 dniach liczy się opadłe roztocza i dzieli przez liczbę dób. Dłużej niż tydzień wkładki trzymać nie warto: w osypie roztocza są już trudne do wypatrzenia.

Metoda nie wymaga otwierania ula i dobrze nadaje się do śledzenia trendu, ale jej dokładność jest niska: osyp zależy od siły rodziny, ilości czerwiu i pogody. Przeliczenie „roztoczy na dobę” na całkowitą liczebność jest możliwe tylko bardzo w przybliżeniu.

Cukier puder i płukanie w alkoholu

Obie metody dają najważniejszy wskaźnik — procent porażenia, czyli liczbę roztoczy na 100 dorosłych pszczół. Próbę pobiera się z ramki z czerwiem otwartym: na młodych pszczołach karmicielkach roztoczy jest najwięcej. Koniecznie upewnij się, że do próby nie trafiła matka.

• Cukier puder (sugar roll). Pszczoły w słoiku z siatkową pokrywką obsypuje się cukrem pudrem, obtacza przez kilka minut i wysypuje puder z roztoczami na jasną powierzchnię. Pszczoły przeżywają, ale metoda jest mniej dokładna: część roztoczy nie odpada, zwłaszcza przy wilgotnej pogodzie.
• Płukanie w alkoholu lub wodzie z detergentem (alcohol wash). Pszczoły zalewa się alkoholem lub wodą z płynem do mycia i wstrząsa. Pszczoły giną, za to oddziela się najwięcej roztoczy, a rozrzut wyników jest najmniejszy. 300 pszczół to znikoma część rodziny liczącej 20–50 tysięcy.

Jak wykonać test płukania w alkoholu:

1. Przygotuj słoik. Potrzebny jest przezroczysty słoik z kreską na wysokości pół szklanki (około 120 ml) i pokrywką z siatką, przez którą przechodzą roztocza, ale nie pszczoły.
2. Znajdź matkę. Wyjmij z gniazda ramkę z czerwiem otwartym i upewnij się, że nie ma na niej matki.
3. Pobierz próbę. Strząśnij pszczoły do miski i od razu nabierz je słoikiem do kreski — to około 300 pszczół.
4. Zalej i wstrząśnij. Wlej alkohol lub wodę z detergentem tak, by przykryła pszczoły, zamknij i energicznie wstrząsaj przez 1–2 minuty.
5. Policz roztocza. Przelej płyn przez siatkę na biały talerz i policz roztocza. Dla większej dokładności można powtórzyć z nową porcją płynu.
6. Oblicz procent. Liczbę roztoczy podziel przez liczbę pszczół i pomnóż przez 100. 9 roztoczy na 300 pszczół = 3 %.

Progi: kiedy czas leczyć

Wartości progowe to punkty odniesienia, a nie prawo: zależą od regionu, siły rodzin i pory roku. Można się opierać na zaleceniach amerykańskiej koalicji Honey Bee Health Coalition (poradnik „Tools for Varroa Management”, wyd. 8, 2022) oraz europejskich instytutów pszczelarskich.

W przypadku osypu naturalnego niemiecki instytut pszczelarski w Celle (LAVES) uznaje za krytyczny w lipcu osyp powyżej 10 roztoczy na dobę w rodzinach produkcyjnych i powyżej 5 — w odkładach. Szwajcarski FiBL przy 5–10 roztoczach na dobę pod koniec lipca zaleca jak najszybsze rozpoczęcie zabiegów. Zimą i wczesną wiosną progi osypu są znacznie niższe: nawet kilka roztoczy na dobę w tym czasie to powód do niepokoju.

Metody zwalczania

Żadna metoda nie usuwa roztocza całkowicie, dlatego się je łączy. Konkretne preparaty i dawki dobieraj ściśle według ulotki preparatu i z uwzględnieniem przepisów obowiązujących w Twoim kraju: dopuszczone środki na Białorusi, w Rosji i w UE są różne.

Metody biotechniczne

• Wycinanie czerwiu trutowego. Roztocz chętniej wchodzi do komórek trutowych — pszczelarz wstawia ramkę pracy, pozwala pszczołom ją odbudować i zaczerwić trutniami, a czerw kryty wycina i niszczy, zanim trutnie się wygryzą. Metoda działa wiosną i na początku lata i wyraźnie hamuje wzrost populacji roztocza.
• Okres bezczerwiowy. Jeśli matkę na pewien czas izoluje się w klateczce lub izolatorze, po 3–4 tygodniach w rodzinie nie zostaje czerw kryty — i wszystkie roztocza znajdują się na pszczołach, gdzie łatwo dosięgnąć je kwasem.
• Odkłady. Tworzenie odkładów i wymiana matek także przerywają czerwienie i rozpraszają roztocza. Odkład bez czerwiu wygodnie jest od razu poddać zabiegowi.

Kwasy organiczne

• Kwas szczawiowy działa tylko na roztocza na dorosłych pszczołach i nie przenika do zasklepionych komórek. Dlatego stosuje się go w okresie bezczerwiowym — późną jesienią lub na początku zimy, w odkładach, po izolacji matki. Sposoby podania: polewanie (nakrapianie roztworu na uliczki) i sublimacja (odparowanie). Drugie polewanie w tym samym sezonie pszczoły znoszą źle.
• Kwas mrówkowy to jedyny z popularnych środków, który częściowo działa także na roztocza pod wieczkiem. Stosuje się go w odparownikach; skuteczność i bezpieczeństwo silnie zależą od temperatury: w chłodzie kwas paruje słabo, w upale — zbyt intensywnie, co może zaszkodzić matce i czerwiowi. Zakres temperatur roboczych podaje producent.
• Tymol (składnik olejków eterycznych) stosuje się przy ciepłej pogodzie, zwykle tuż po miodobraniu. Działa wolniej niż środki syntetyczne i również zależy od temperatury.

Syntetyczne akarycydy

Substancje czynne to amitraz (paski, tabletki do odymiania, roztwory do fumigatorów), pyretroidy flumetryna i tau-fluwalinat (paski). Są wygodne i przy pierwszym zastosowaniu bardzo skuteczne, ale mają poważną wadę — oporność. Roztocza oporne na pyretroidy są rozpowszechnione w Europie od lat 90., a w ostatnich latach w wielu regionach odnotowuje się także słabnące działanie amitrazu. Środki syntetyczne mogą ponadto kumulować się w wosku.

Zasada jest prosta: zmieniaj substancje czynne, a nie tylko nazwy handlowe — pod różnymi markami często kryje się ta sama substancja. Nie zwiększaj dawki i nie zostawiaj pasków w ulu dłużej, niż przewidziano: to tylko przyspiesza selekcję opornych roztoczy.

Sprawdź, czy zabieg zadziałał

Tydzień–dwa po zakończeniu zabiegu wykonaj ponowny test płukania albo oceń osyp naturalny. Jeśli porażenie pozostało powyżej 1–2 %, zabieg nie zadziałał — możliwe, że z powodu oporności, pogody lub nieprawidłowego zastosowania. Nie powtarzaj tej samej substancji, przejdź na środek o innym mechanizmie działania.

Reinwazja: roztocza od sąsiadów

Nawet idealnie wyleczona pasieka we wrześniu może znów zostać porażona. Silne rodziny rabują osłabione i ginące z powodu warrozy — u sąsiadów albo na własnej pasiece — i przynoszą do domu tysiące roztoczy na swoich ciałach. Roztocza roznoszą też zalatujące trutnie i błądzące pszczoły.

• Nie odkładaj jesiennej kontroli, nawet jeśli leczyłeś latem: sprawdź poziom porażenia we wrześniu–październiku.
• Nie dopuszczaj do rabunków: zwęź wylotki, nie zostawiaj odkrytych plastrów i pokarmu.
• Słabych, topniejących rodzin nie przeciągaj do zimy — łącz je ze zdrowymi dopiero po kontroli i zabiegu.
• Uzgadniaj terminy zabiegów z sąsiednimi pszczelarzami: równoczesne leczenie w okolicy wyraźnie ogranicza reinwazję.

Strategia na sezon

Leczenie „według kalendarza, raz w roku” już się nie sprawdza. Pewniejszy jest schemat: liczyć — decydować — leczyć — sprawdzać. Jak rozkłada się on na cały rok, zobaczysz w kalendarzu pszczelarza, a dlaczego siła rodziny tak bardzo zmienia się w kolejnych miesiącach — w artykule o rodzinie pszczelej.

• Kwiecień–majPierwsze płukanie w rozwijających się rodzinach. Ramki pracy, początek wycinania czerwiu trutowego.
• Czerwiec–lipiecWycinanie czerwiu trutowego, odkłady. Kontrola osypu lub płukanie przed pożytkiem głównym i w połowie lipca.
• Koniec lipca–sierpieńTuż po miodobraniu — główny zabieg letni. Po 2 tygodniach — sprawdzenie wyniku.
• Wrzesień–październikPłukanie kontrolne: reinwazja, ponowny zabieg po przekroczeniu progu.
• Listopad–grudzieńW okresie bezczerwiowym — zabieg kwasem szczawiowym i ocena osypu po nim.