Сям'я, якая ў жніўні выглядае моцнай, да сакавіка можа ператварыцца ў пусты вулей з жменькай мёртвых пчол. Часцей за ўсё за гэтым стаіць кляшч варроа — паразіт памерам з шпілечную галоўку. Баяцца яго не трэба, але лічыць — абавязкова: пчаляр, які ведае заклешчанасць сваіх сем'яў, прымае рашэнні па лічбах, а не наўгад.
Хто такі Varroa destructor
Varroa destructor — кляшч, які перайшоў на меданосную пчалу з азіяцкай васковай пчалы Apis cerana. Яго «родная» пчала за тысячагоддзі навучылася з ім уджывацца, а еўрапейская меданосная — не. У сярэдзіне XX стагоддзя кляшч з'явіўся ў пчол на Далёкім Усходзе, а да 1970–80-х гадоў распаўсюдзіўся па ўсёй Еўропе. Сёння пасек без варроа ў нашым клімаце практычна няма.
Самка кляшча — авальная, рыжавата-карычневая, каля 1,1 мм у даўжыню і 1,6 мм у шырыню. Яе відаць няўзброеным вокам на спінцы пчалы, на дне вулля, на ўкладышы. Самцы і маладыя кляшчы светлыя, дробныя і жывуць толькі ўнутры запячатанай ячэйкі.
Размнажэнне ў запячатаным расплодзе
Усё жыццё кляшча звязана з расплодам. Самка залазіць у ячэйку з лічынкай незадоўга да запячатвання і хаваецца ў корме на дне. Калі ячэйку запячатаюць, яна пачынае харчавацца на лічынцы і адкладаць яйкі.
- За 1–2 суткі да запячатванняСамка заходзіць у ячэйкуУ трутнёвую ячэйку — раней і больш ахвотна, чым у пчаліную: лічынка трутня большая і даўжэй развіваецца.
- ≈ 3 суткі пасля запячатванняПершае яйка — самецПотым прыкладна кожныя 30 гадзін самка адкладае яйкі будучых самак.
- Унутры ячэйкіСпарваннеМаладыя самкі спарваюцца з братам проста ў ячэйцы, пакуль лялечка даспявае.
- Выхад пчалыНа волю — маці і 1–2 дачкіЗ пчалінай ячэйкі выходзіць у сярэднім крыху больш за адну спелую дачку, з трутнёвай — каля дзвюх-трох. Самец і няспелыя кляшчы гінуць.
Паміж цыкламі размнажэння кляшч некалькі дзён ездзіць на дарослых пчолах — гэта фарэтычная (рассяляльная) фаза. Пакуль у сям'і шмат расплоду, большая частка кляшчоў, паводле розных ацэнак да дзвюх трэцяў і больш, сядзіць у запячатаных ячэйках, дзе да іх не дастаюць ні пчолы, ні большасць прэпаратаў.
Чым кляшч небяспечны
Доўгі час лічылася, што кляшч «п'е гемалімфу». Даследаванні 2019 года паказалі, што галоўная яго ежа — тлушчавае цела пчалы: тканка, якая адказвае за імунітэт, абясшкоджванне ядаў і запас пажыўных рэчываў. Для зімовай пчалы тлушчавае цела — гэта і ёсць яе «акумулятар» на некалькі месяцаў.
- Аслабленыя пчолы. Пашкоджаныя ў ячэйцы пчолы выходзяць лягчэйшымі, жывуць менш, горш арыентуюцца і часцей не вяртаюцца ў вулей.
- Вірусы. Кляшч — пераносчык і «ўзмацняльнік» вірусаў, перадусім віруса дэфармацыі крыла (DWV). Ён трапляе проста ў тканкі лялечкі, мінаючы натуральныя бар'еры.
- Кароткае жыццё зімовых пчол. Пчала, якая павінна пражыць з восені да вясны, пры моцным заражэнні гіне за некалькі тыдняў.
Чаму сем'і гінуць менавіта зімой
Зімовыя пчолы выводзяцца з канца лета да сярэдзіны восені — якраз тады, калі кляшча ў вуллі найбольш. Калі гэтыя пчолы выраслі ў заражаных ячэйках, клуб да студзеня–лютага тае, сям'я не можа ўтрымаць цяпло і гіне з кормам у сотах. Маштабныя маніторынгі (напрыклад, шматгадовы нямецкі праект Deutsches Bienenmonitoring) паказалі: высокая заклешчанасць восенню і вірус дэфармацыі крыла — вядучыя фактары зімовых страт. Падрабязней пра падрыхтоўку да зімы — у артыкуле пра зімоўку пчол.
Як кляшч расце за сезон
Пакуль у сям'і ёсць расплод, колькасць кляшча без умяшання прыкладна падвойваецца кожны месяц, а пры багацці трутнёвага расплоду і заносе кляшча ад суседзяў — яшчэ хутчэй. Увесну кляшчоў адзінкі і дзесяткі, да канца лета — тысячы.
Самы небяспечны момант — канец лета. Сям'я скарачае расплод, пчол становіцца менш, а кляшчы, якія выходзяць з ячэек, «перасаджваюцца» на пчол, што засталіся, і набіваюцца ў нешматлікія ячэйкі з расплодам. Доля кляшчоў на сотню пчол расце скачком, і якраз у гэты час выводзяцца зімовыя пчолы.
Як палічыць кляшча
«На вока» кляшча не ацаніць: калі вы ўжо бачыце кляшчоў на пчолах або пчол са скалечанымі крыламі, заражэнне даўно высокае. Патрэбны лік. Ёсць тры асноўныя спосабы — ад самага простага да самага дакладнага.
Натуральны ападак на сеткаватае дно
Пад сеткаватае дно кладуць белы ўкладыш (ліст пластыку, кардону); можна змазаць яго тонкім слоем алею або вазеліну, каб кляшчоў не цягалі мурашы. Праз 3–7 дзён лічаць кляшчоў, што ўпалі, і дзеляць на колькасць сутак. Даўжэй за тыдзень трымаць укладыш не варта: у смецці кляшчоў ужо цяжка разгледзець.
Метад не патрабуе адкрываць вулей і добры для сачэння за тэндэнцыяй, але дакладнасць у яго нізкая: ападак залежыць ад сілы сям'і, колькасці расплоду, надвор'я. Перавесці «кляшчоў за суткі» ў агульную колькасць можна толькі вельмі прыблізна.
Цукровая пудра і спіртавы змыў
Абодва спосабы даюць галоўны паказчык — працэнт заклешчанасці, гэта значыць колькасць кляшчоў на 100 дарослых пчол. Пробу бяруць з рамкі з адкрытым расплодам: на маладых пчолах-кармілках кляшчоў найбольш. Абавязкова пераканайцеся, што ў пробу не трапіла матка.
- Цукровая пудра (sugar roll). Пчол засыпаюць пудрай у слоіку з сеткаватым вечкам, качаюць пару хвілін, вытрасаюць пудру з кляшчамі на светлую паверхню. Пчолы застаюцца жывыя, але метад менш дакладны: частка кляшчоў не адпадае, асабліва ў вільготнае надвор'е.
- Спіртавы або мыльны змыў (alcohol wash). Пчол заліваюць спіртам або вадой з мыйным сродкам і ўзбоўтваюць. Пчолы гінуць, затое кляшчоў аддзяляецца найбольш, а роскід вынікаў найменшы. 300 пчол — мізэрная доля сям'і ў 20–50 тысяч.
Як зрабіць спіртавы змыў:
- Падрыхтуйце слоік. Патрэбны празрысты слоік з адзнакай на ўзроўні паўшклянкі (каля 120 мл) і вечкам з сеткай, праз якую праходзяць кляшчы, але не пчолы.
- Знайдзіце матку. Вазьміце з гнязда рамку з адкрытым расплодам і пераканайцеся, што маткі на ёй няма.
- Набярыце пробу. Абтрасіце пчол у таз і адразу зачэрпніце слоікам да адзнакі — гэта каля 300 пчол.
- Заліце і ўзбоўтайце. Наліце спірт або мыльную ваду так, каб пчолы былі пакрытыя, закрыйце і энергічна ўзбоўтвайце 1–2 хвіліны.
- Палічыце кляшчоў. Злейце вадкасць праз сетку на белую талерку і палічыце кляшчоў. Для дакладнасці можна паўтарыць з новай порцыяй вадкасці.
- Вылічыце працэнт. Колькасць кляшчоў падзяліце на колькасць пчол і памножце на 100. 9 кляшчоў на 300 пчол = 3 %.
| Метад | Дакладнасць | Пчолы | Калі зручны |
|---|---|---|---|
| Натуральны ападак | Нізкая, толькі тэндэнцыя | Не пакутуюць | Пастаяннае назіранне, кантроль пасля апрацоўкі |
| Цукровая пудра | Сярэдняя | Застаюцца жывыя | Невялікая пасека, сухое надвор'е |
| Спіртавы / мыльны змыў | Высокая | ~300 пчол гінуць | Рашэнне «лячыць ці не» |
Парогі: калі пара лячыць
Парогавыя значэнні — арыенціры, а не закон: яны залежаць ад рэгіёна, сілы сем'яў і пары года. Абапірацца можна на рэкамендацыі амерыканскай кааліцыі Honey Bee Health Coalition (дапаможнік «Tools for Varroa Management», 8-е выд., 2022) і еўрапейскіх пчалярскіх інстытутаў.
| Перыяд | Можна не спяшацца | Лячыць неадкладна |
|---|---|---|
| Безрасплодны / зімовы | < 1 % | > 1 % |
| Вясновы рост сям'і | < 2 % | > 2–3 % |
| Пік сілы (лета) | < 2 % | > 3 % |
| Спад (канец лета, восень) | < 2 % | > 2–3 % |
Па натуральным ападку нямецкі інстытут пчалярства ў Цэле (LAVES) лічыць крытычным у ліпені больш за 10 кляшчоў за суткі ў вытворчых сем'ях і больш за 5 — у адводках. Швейцарскі FiBL пры 5–10 кляшчах за суткі ў канцы ліпеня раіць пачынаць апрацоўку як мага хутчэй. Для зімы і ранняй вясны арыенціры ападку значна ніжэйшыя: нават некалькі кляшчоў за суткі ў гэты час — нагода для неспакою.
Метады барацьбы
Ніводзін метад не прыбірае кляшча цалкам, таму іх камбінуюць. Канкрэтныя прэпараты і дазоўкі выбірайце строга па інструкцыі да прэпарата і з улікам правілаў, прынятых у вашай краіне: дазволеныя сродкі ў Беларусі, Расіі і ЕС адрозніваюцца.
Заатэхнічныя прыёмы
- Выразка трутнёвага расплоду. Кляшч ахвотней ідзе ў трутнёвыя ячэйкі — пчаляр ставіць будаўнічую рамку, дае пчолам адбудаваць і засеяць яе трутнем, а запячатаны расплод выразае і знішчае да выхаду трутняў. Метад працуе ўвесну і ў пачатку лета і прыкметна стрымлівае рост кляшча.
- Безрасплодны перыяд. Калі матку на час ізаляваць у клетачцы або ізалятары, праз 3–4 тыдні ў сям'і не застаецца запячатанага расплоду — і ўсе кляшчы аказваюцца на пчолах, дзе іх лёгка дастаць кіслатой.
- Адводкі. Фарміраванне адводкаў і змена матак таксама перапыняюць расплод і размяркоўваюць кляшча. Адводак без расплоду зручна апрацаваць адразу.
Арганічныя кіслоты
- Шчаўевая кіслата дзейнічае толькі на кляшчоў на дарослых пчолах, у запячатаныя ячэйкі не пранікае. Таму яе ўжываюць у безрасплодны перыяд — позняй восенню або ў пачатку зімы, у адводках, пасля ізаляцыі маткі. Спосабы: паліў (кропельнае нанясенне раствору на вулачкі) і сублімацыя (узгонка). Паўторны паліў у адзін сезон пчолы пераносяць дрэнна.
- Мурашыная кіслата — адзіны з распаўсюджаных сродкаў, які часткова дзейнічае і на кляшчоў пад вечкам. Яе ўжываюць у выпарніках; эфектыўнасць і бяспека моцна залежаць ад тэмпературы: у холад кіслата выпараецца слаба, у спёку — занадта інтэнсіўна, што можа нашкодзіць матцы і расплоду. Рабочы дыяпазон указвае вытворца.
- Тымол (кампанент эфірных алеяў) ужываюць у цёплае надвор'е, звычайна адразу пасля адпампоўкі. Ён дзейнічае павольней, чым сінтэтыка, і таксама залежыць ад тэмпературы.
Сінтэтычныя акарыцыды
Дзейныя рэчывы — амітраз (палоскі, дымавыя шашкі, растворы для дымавых гармат), пірэтроіды флуметрын і таў-флювалінат (палоскі). Яны зручныя і пры першым ужыванні высокаэфектыўныя, але маюць сур'ёзны адваротны бок — рэзістэнтнасць. Кляшч, устойлівы да пірэтроідаў, распаўсюджаны ў Еўропе з 1990-х гадоў, а ў апошнія гады ў многіх рэгіёнах фіксуецца і зніжэнне дзеяння амітразу. Сінтэтыка да таго ж можа назапашвацца ў воску.
Правіла простае: чаргуйце дзейныя рэчывы, а не толькі гандлёвыя назвы — пад рознымі маркамі часта хаваецца адно і тое ж рэчыва. Не павялічвайце дозу і не пакідайце палоскі ў вуллі даўжэй, чым трэба: гэта толькі паскарае адбор устойлівых кляшчоў.
Праверце, ці спрацавала апрацоўка
Праз адзін-два тыдні пасля заканчэння апрацоўкі зрабіце паўторны змыў або ўлічыце натуральны ападак. Калі заклешчанасць засталася вышэйшай за 1–2 %, апрацоўка не спрацавала — магчыма, з-за рэзістэнтнасці, надвор'я або няправільнага ўжывання. Не паўтарайце тое ж рэчыва, пераходзьце на сродак з іншым механізмам дзеяння.
Рэінвазія: кляшч ад суседзяў
Нават ідэальна апрацаваная пасека ў верасні можа зноў атрымаць кляшча. Моцныя сем'і рабуюць аслабленыя і тыя, што гінуць ад вароатозу, — у суседзяў або ў сябе — і прыносяць дадому тысячы кляшчоў на сваіх целах. Кляшча разносяць і трутні, што залятаюць у чужыя вуллі, і блукаючыя пчолы.
- Не адкладайце восеньскі кантроль, нават калі лячылі ўлетку: праверце заклешчанасць у верасні–кастрычніку.
- Не дапускайце рабавання: скараціце леткі, не пакідайце адкрытымі соты і падкормку.
- Слабыя сем'і, якія таюць, не цягніце да зімы — аб'ядноўвайце іх са здаровымі толькі пасля праверкі і апрацоўкі.
- Дамаўляйцеся з суседнімі пчалярамі пра тэрміны апрацовак: адначасовае лячэнне ў акрузе прыкметна зніжае рэінвазію.
Стратэгія на сезон
Лячэнне «па календары, раз на год» ужо не працуе. Больш надзейная схема: лічыць — вырашаць — апрацоўваць — правяраць. Як яна кладзецца на год, глядзіце ў календары пчаляра, а пра тое, чаму сям'я ў розныя месяцы так мяняецца па сіле, — у артыкуле пра пчалiную сям'ю.
- Красавік–травеньПершы змыў на сем'ях, што развіваюцца. Будаўнічыя рамкі, пачатак выразкі трутнёвага расплоду.
- Чэрвень–ліпеньВыразка трутнёвага расплоду, адводкі. Кантроль ападку або змыў перад галоўным узяткам і ў сярэдзіне ліпеня.
- Канец ліпеня–жнівеньАдразу пасля адпампоўкі — галоўная летняя апрацоўка. Праз 2 тыдні — праверка выніку.
- Верасень–кастрычнікКантрольны змыў: рэінвазія, паўторная апрацоўка пры перавышэнні парога.
- Лістапад–снежаньУ безрасплодны перыяд — апрацоўка шчаўевай кіслатой, улік ападку пасля яе.
