Два суседнія вуллі з аднолькавымі карпусамі і аднолькавым узяткам могуць паводзіць сябе зусім па-рознаму: адзін ціха набірае мёд, другі роіцца кожны чэрвень і сустракае пчаляра хмарай ля летка. Часта розніца — у пародзе. Меданосная пчала за тысячы гадоў разышлася на дзясяткі падвідаў, і кожны «падагнаны» пад свой клімат. Разабрацца, якая пчала жыве ў вас і якая вам насамрэч патрэбная, — адно з самых выгадных рашэнняў на пасецы.
Навошта ведаць пароду
Парода вызначае не афарбоўку, а паводзіны сям'і на працягу ўсяго года. У кожнай свой набор прыкмет, і менавіта іх пчаляр заўважае на аглядах:
- Зімастойкасць. Колькі месяцаў без аблёту сям'я вытрымлівае, як ашчадна расходуе корм, наколькі адчувальная да сырасці і назематозу. Для Беларусі і сярэдняй паласы Расіі гэта галоўны крытэрый.
- Раёвасць. Адны пароды закладваюць матачнікі пры найменшай цеснаце, іншыя гадамі працуюць без рояў. Падрабязней пра тое, як гэта праяўляецца і што з гэтым рабіць, — у артыкуле пра раенне пчол.
- Міралюбнасць. Ці можна працаваць без пальчатак і трымаць пчол побач з домам, ці без дымара да вулля не падысці.
- Прадукцыйнасць на канкрэтным узятку. Ёсць пчолы для кароткага бурнага медазбору (ліпа, грэчка, іван-чай) і пчолы для доўгага слабага ўзятку з лугавога разнатраўя. Даўжыня хабатка вырашае, ці дастануць яны нектар з чырвонай канюшыны.
- Тэмп веснавога развіцця. Ранні выбух сілы добры пад рапс і сады, але небяспечны, калі галоўны ўзятак прыходзіць толькі ў ліпені.
Падабраць пароду пад клімат і тып узятку — значыць загадзя прыбраць палову праблем, з якімі інакш давядзецца змагацца ўсё лета.
Асноўныя пароды меданоснай пчалы
Усе пароды, пра якія пойдзе гаворка, — гэта падвіды (геаграфічныя расы) аднаго віду Apis mellifera. Яны свабодна скрыжоўваюцца паміж сабой, таму «чысціня» пароды на пасецы трымаецца толькі там, дзе няма чужых трутняў у радыусе некалькіх кіламетраў. Апісанні ніжэй — паводле пародных стандартаў і тыповых назіранняў пчаляроў; асобныя лініі і сем'і могуць ад іх адхіляцца.
Сярэднеруская (цёмная лясная) — A. m. mellifera
Спрадвечная пчала паўночнай і цэнтральнай Еўропы: гістарычна ад Пірэнеяў і Брытанскіх астравоў да Урала. Буйная, цёмная, амаль без жоўтых адзнак, з густым апушэннем. Хабаток кароткі — каля 6,0–6,4 мм, кубітальны індэкс нізкі. Гэта самая зімастойкая з еўрапейскіх пчол: сям'я спакойна вытрымлівае 6–7 месяцаў без аблёту, ашчадна расходуе корм і ўстойлівая да назематозу і падзевага таксікозу. Пячатка мёду — сухая, белая.
Характар — цяжкі. Пчолы злосныя, пры аглядзе «збягаюць» з рамкі і звісаюць гронкамі з ніжняй планкі, дрэнна пераносяць умяшанне. Раёвасць высокая: пры цеснаце ў рой можа сысці палова пасекі. Затое на кароткім бурным узятку з ліпы, грэчкі, іван-чаю сярэднеруская працуе як ніякая іншая — за некалькі дзён залівае магазіны. Матка адкладвае да 2000 яек у суткі, сем'і моцныя, пропалісуюць мала. Вясной развіваецца не спяшаючыся, арыентуючыся на мясцовы ўзятак, а не на каляндар.
Чыстыя папуляцыі захаваліся ў Башкірыі (бурзянская пчала, запаведнік «Шульган-Таш»), Татарстане, Пермскім краі, на Алтаі, у Валагодскай і Арлоўскай абласцях; у Беларусі — рэшткі на Палессі і на поўначы. У Заходняй Еўропе яе беражліва аднаўляюць пад імёнамі «цёмная еўрапейская», «abeille noire», «dunkle Biene», «native Irish bee» — на Брытанскіх астравах, у Скандынавіі, Швейцарыі, Францыі.
Карпацкая — A. m. carpatica
Пчала Украінскіх Карпат, перш за ўсё Закарпацця. Генетычна вельмі блізкая да карнікі, і многія замежныя навукоўцы лічаць яе ўсходнім экатыпам карнікі, але ва Украіне, Беларусі і Расіі яе вядуць як асобную пароду са сваім стандартам. Шэрая, з серабрыстым апушэннем, хабаток доўгі — прыкладна 6,3–7,0 мм, што дазваляе браць нектар з чырвонай канюшыны.
Карпатка міралюбная, спакойна сядзіць на вынятай рамцы, малараёвая, добра выкарыстоўвае слабы і перарывісты ўзятак, рана і дружна развіваецца вясной. Пячатка сухая. Зімуе добра — у Беларусі і сярэдняй паласе гэта праверана дзесяцігоддзямі, хоць ва ўмовах Сібіры саступае сярэднерускай. З недахопаў адзначаюць схільнасць да пчалінага крадзяжу і некаторую адчувальнасць да назематозу ў сырую зіму. Гэта самая масавая парода ў пчаляроў Украіны і Беларусі і адна з самых папулярных у еўрапейскай частцы Расіі.
Карніка (краінская) — A. m. carnica
Радзіма — Славенія, Аўстрыя, Харватыя і Балканы, тэрыторыя гістарычнай Крайны. Сёння гэта самая распаўсюджаная парода ў Еўропе: яна пераважае ў Германіі, Аўстрыі, Чэхіі, Славакіі, Венгрыі, Польшчы, прыкметная ў Скандынавіі. Знешне вельмі падобная да карпаткі: шэрая, з серабрыстымі кольцамі апушэння, без жаўцізны. Хабаток каля 6,4–6,8 мм, кубітальны індэкс высокі, пячатка сухая.
Галоўныя вартасці — выключная міралюбнасць і бурнае веснавое развіццё: карніка выходзіць з зімы невялікім клубам, ашчадна траціць корм, а з першым пылковым узяткам імкліва расце. Гэта ідэальная пчала пад раннія меданосы: рапс, сады, акацыю, а ў Беларусі — пад вярбу, клён і дзьмухавец. Адваротны бок — раёвасць: прыродныя папуляцыі рояцца моцна, але ў сучасных селекцыйных лініях (Пешац, Скленар, Тройзек, лініі інстытутаў Германіі і Аўстрыі) гэтая прыкмета прыкметна аслабленая. Пры добрым узятку карніка можа моцна абмяжоўваць чарвленне маткі, заліваючы гняздо мёдам. Пропалісуе мала. Зімоўка ў Беларусі і сярэдняй паласе — добрая пры дастатковых запасах корму; у Сібіры вынікі няроўныя.
Італьянская — A. m. ligustica
Пчала Апенінскага паўвострава і самая шматлікая парода ў свеце: на ёй трымаецца пчалярства ЗША, Аўстраліі, Новай Зеландыі, Паўднёвай Амерыкі, Паўднёвай Еўропы. Пазнаць яе лёгка па жоўтых або залацістых кольцах на брушку. Хабаток прыкладна 6,4–6,7 мм, пячатка змешаная.
Італьянка міралюбная, малараёвая, вельмі пладавітая: матка здольная адкладваць больш за 2000 яек у суткі, і сем'і вырастаюць велізарнымі. Пчолы выдатна будуюць соты, ахайныя, добра абараняюць гняздо ад васковай молі. Але пад паўночную зіму гэтая парода не створаная. Яна не ўмее своечасова спыніцца: працягвае гадаваць расплод увосень, з'ядае шмат корму, зімуе вялікім клубам і дрэнна пераносіць працяглы безаблётны перыяд, адчувальная да назематозу. Да таго ж схільная да крадзяжу і блукання па чужых вуллях. У Беларусі і сярэдняй паласе Расіі ў чыстым выглядзе сустракаецца рэдка — у асноўным як кампанент памесей і бакфасту.
Шэрая горная каўказская — A. m. caucasica
Пчала горных раёнаў Грузіі, Арменіі, Азербайджана і Паўночнага Каўказа. Шэрая, як карніка, але цямнейшая, без жоўтых адзнак. Галоўная асаблівасць — самы доўгі хабаток сярод усіх парод, каля 7,0–7,2 мм: каўказянка бярэ нектар з чырвонай канюшыны і іншых глыбокіх кветак, недаступных іншым пчолам. Яна лічыцца самай міралюбнай пародай і самай малараёвай: пры правільным доглядзе роіцца толькі невялікая доля сем'яў.
Каўказянка выдатна выкарыстоўвае слабы, расцягнуты ўзятак і хутка пераключаецца з аднаго меданосу на іншы, але на бурным кароткім узятку саступае сярэднерускай. Пячатка мокрая, цёмная — соты выглядаюць «залітымі». Пропалісуе моцна, аж да заляплення леткоў і заклейвання палатна. Зімастойкасць нізкая: парода дрэнна пераносіць доўгую зіму, успрымальная да назематозу, і ў паўночных рэгіёнах яе масавы завоз у XX стагоддзі абярнуўся вялікімі стратамі. Пладавітасць матак ніжэйшая, чым у італьянкі і сярэднерускай.
Асобна вылучаюць жоўтую каўказскую (далінную) пчалу Закаўказзя — з жоўтымі кольцамі, злейшую і яшчэ менш зімастойкую; для паўночных рэгіёнаў яна не падыходзіць зусім.
Украінская стэпавая
Пчала лесастэпу і стэпу Украіны — Палтаўскай, Кіраваградскай, Чаркаскай абласцей. Шэрая, крыху святлейшая за сярэднерускую, з хабатком каля 6,3–6,7 мм. Па характары прамежкавая: умерана міралюбная, умерана раёвая, зімуе добра, устойлівая да назематозу. Пячатка сухая. Добра працуе на грэчцы, сланечніку і стэпавым разнатраўі. За межамі Украіны сустракаецца мала, але гістарычна менавіта яна разам з сярэднерускай дала пачатак далёкаўсходняй пчале.
Бакфаст
Адзіная ў гэтым спісе парода, створаная чалавекам. У 1919 годзе манах бенедыктынскага абацтва Бакфаст у Дэвоне (Англія) брат Адам (Карл Керле) пасля эпідэміі акарапідозу, якая выкасіла мясцовых цёмных пчол, пачаў скрыжоўваць ацалелыя сем'і з італьянскай пчалой. Пазней ён аб'ездзіў Еўропу, Блізкі Усход і Афрыку, дадаючы ў пароду кроў анаталійскай, грэчаскай, македонскай, сахарскай і іншых пчол, і вёў адбор больш за паўстагоддзя.
Вынік — пчала з афарбоўкай ад жоўта-карычневай да цёмнай, міралюбная, малараёвая, вельмі пладавітая і прадукцыйная, з моцнымі сем'ямі, якія заліваюць мёдам шматкарпусныя вуллі. Пячатка сухая, пропалісуе ўмерана, устойлівая да акарапідозу. Бакфаст папулярны ў Германіі, Даніі, Швецыі, Францыі, Польшчы, у Беларусі і ў еўрапейскай частцы Расіі. Зімуе ў нашым клімаце, калі сем'і моцныя і корму дастаткова, але корму расходуе больш, чым сярэднеруская і карніка.
Важная агаворка: бакфаст — не падвід, а селекцыйная «парода-камбінацыя». Свае якасці яна захоўвае толькі пры пастаянным адборы. Матка бакфаст, якая спарылася з мясцовымі трутнямі, дае ў другім пакаленні непрадказальных, часта злосных пчол.
Іншыя пчолы, пра якія варта ведаць
- Далёкаўсходняя пчала. Не падвід, а папуляцыя, якая склалася ў Прымор'і і Прыамур'і з украінскіх і сярэднерускіх пчол, завезеных перасяленцамі ў другой палове XIX стагоддзя. Зімастойкая, спакайнейшая за сярэднерускую, выдатна працуе на ліпе. Галоўнае — яна больш за сто гадоў жыве побач з кляшчом варроа і выпрацавала прыкметную ўстойлівасць да яго; на яе аснове ў ЗША вывелі лінію «рускіх пчол».
- Афрыканізаваная пчала. Памесь афрыканскай A. m. scutellata з еўрапейскімі пародамі, якая з'явілася ў Бразіліі ў 1950-х і засяліла Паўднёвую і Цэнтральную Амерыку і поўдзень ЗША. Надзвычай абарончая, раёвая, але ўстойлівая да хвароб і кляшча. У Еўропе і ў нас не сустракаецца.
- Apis cerana — азіяцкая (усходняя) меданосная пчала. Гэта ўжо іншы від, а не парода. Жыве ў Індыі, Кітаі, Японіі, Карэі, на Далёкім Усходзе Расіі. Драбнейшая, сем'і слабейшыя, мёду дае менш, затое зыходны гаспадар кляшча варроа — за тысячагоддзі навучылася з ім ужывацца. З Apis mellifera не скрыжоўваецца.
Параўнанне парод
У табліцы — абагульненыя ацэнкі паводле пародных стандартаў і досведу пчаляроў. Унутры пароды заўсёды ёсць разбежка: селекцыйная лінія карнікі можа раіцца менш, чым «дваровая» каўказянка.
| Парода | Зімастойкасць | Раёвасць | Міралюбнасць | Хабаток | Пячатка | Дзе працуе лепш за ўсё |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Сярэднеруская | Вельмі высокая | Высокая | Нізкая | ≈6,0–6,4 мм | Сухая | Поўнач, лес; кароткі бурны ўзятак з ліпы, грэчкі, іван-чаю |
| Карпацкая | Добрая | Нізкая | Высокая | ≈6,3–7,0 мм | Сухая | Беларусь, Украіна, сярэдняя паласа; слабы і перарывісты ўзятак |
| Карніка | Добрая | Сярэдняя (у лініях — нізкая) | Вельмі высокая | ≈6,4–6,8 мм | Сухая | Цэнтральная Еўропа; раннія меданосы — рапс, сады, акацыя |
| Італьянская | Нізкая | Нізкая | Высокая | ≈6,4–6,7 мм | Змешаная | Цёплы клімат з доўгім сезонам; прамысловыя пасекі |
| Шэрая горная каўказская | Нізкая | Вельмі нізкая | Вельмі высокая | ≈7,0–7,2 мм | Мокрая | Каўказ, поўдзень; слабы расцягнуты ўзятак, чырвоная канюшына |
| Украінская стэпавая | Добрая | Сярэдняя | Сярэдняя | ≈6,3–6,7 мм | Сухая | Лесастэп і стэп; грэчка, сланечнік |
| Бакфаст | Сярэдняя | Нізкая | Высокая | ≈6,5–6,8 мм | Сухая | Моцныя сем'і ў вялікіх вуллях; умераны клімат Еўропы |
Дзе якія пароды распаўсюджаныя
Беларусь і сярэдняя паласа Расіі
Гістарычна тут жыла сярэднеруская пчала, але за XX стагоддзе яе моцна размылі завозамі: спачатку каўказскай, потым карпацкай і італьянскай. Сёння на рынку часцей за ўсё прапануюць карпатку (самая масавая прапанова пакетаў і матак), карніку розных ліній з Германіі, Аўстрыі, Польшчы і мясцовых рэпрадуктараў, бакфаст і, радзей, сярэднерускую з племянных пасек Башкірыі, Татарстана, Арлоўскай і Валагодскай абласцей. У Беларусі традыцыйна разводзяць сярэднерускую (палескую) і карпацкую пчалу, а карніка і бакфаст за апошнія гады фактычна сталі трэцяй і чацвёртай пародай.
Рызыка — цягнуць на поўнач тое, што не створана для шасцімесячнай зімы. Каўказская і італьянская пчолы ў Беларусі і Падмаскоўі зімуюць дрэнна: назематоз, панос, вялікія страты ў зацяжную вясну. Карніка, карпатка і бакфаст зімуюць нармальна, але патрабуюць увагі да запасаў корму і сухасці зімоўкі. І памятайце: купленая матка дае стабільнае патомства толькі ў першым пакаленні — далей уступаюць у справу мясцовыя трутні.
Поўнач Расіі, Урал і Сібір
Зона сярэднерускай пчалы без варыянтаў. Сем месяцаў без аблёту і маразы пад –40 °C перажываюць толькі яна і вытворныя ад яе мясцовыя папуляцыі. Спробы трымаць паўднёвыя пароды ў Сібіры рэгулярна заканчваюцца гібеллю пасек у зімоўцы. Менавіта тут працуюць заказнікі і племянныя гаспадаркі па захаванні цёмнай лясной пчалы.
Поўдзень Расіі і Украіна
У стэпе і лесастэпе Украіны дамінуе карпатка, на ўсходзе і поўдні сустракаецца ўкраінская стэпавая. Краснадарскі і Стаўрапольскі краі, Растоўская вобласць — зона шэрай горнай каўказскай, карпацкай і іх памесей; тут доўгае лета і шмат відаў узятку, і доўгі хабаток каўказянкі сапраўды акупляецца. Бакфаст і карніка таксама распаўсюджаныя.
Каўказ
Грузія, Арменія, Азербайджан, рэспублікі Паўночнага Каўказа — радзіма шэрай горнай каўказскай і жоўтай каўказскай пчол. Тут дзейнічаюць племянныя гаспадаркі, адкуль матак традыцыйна вывозілі па ўсім былым СССР і за мяжу.
Еўропа
Цэнтральная і Усходняя Еўропа ад Германіі да Балгарыі — царства карнікі; у Славеніі яна замацаваная законам як адзіная дазволеная парода, а славенская «Кранская сіўка» — нацыянальны сімвал. У Скандынавіі, Нідэрландах, Францыі, Вялікабрытаніі і Ірландыі шырока распаўсюджаны бакфаст, а цёмная еўрапейская пчала захоўваецца ў ахоўных папуляцыях: востраў Лесё ў Даніі, Колансей у Шатландыі, частка Ірландыі, даліны Швейцарыі. Італія, Іспанія і Грэцыя — зона італьянскай, іберыйскай і грэчаскіх мясцовых пчол.
Амерыка, Аўстралія, Новая Зеландыя
Сваіх меданосных пчол там не было — усіх завезлі еўрапейцы. Аснова прамысловага пчалярства — італьянская пчала і яе памесі з карнікай і каўказскай; у ЗША ёсць лініі «рускіх пчол» далёкаўсходняга паходжання. Паўднёвая і Цэнтральная Амерыка заселеныя афрыканізаванай пчалой.
Як выбраць пароду пад сваю пасеку
Універсальнай «найлепшай пароды» не існуе, інакш усе даўно трымалі б толькі яе. Адштурхоўвайцеся ад трох пытанняў.
- Якая ў вас зіма? Калі безаблётны перыяд 5–6 месяцаў і больш — ваш выбар сярэднеруская або правераныя ў вашым рэгіёне лініі карпаткі і карнікі. Калі зіма кароткая і мяккая — спіс шырэйшы.
- Які ў вас узятак? Адзін бурны галоўны медазбор (ліпа, грэчка, іван-чай) — перавага ў сярэднерускай і далёкаўсходняй. Ранні ўзятак з рапсу і садоў — у карнікі і карпаткі. Доўгае слабае разнатраўе — у карпаткі, каўказскай, бакфасту.
- Хто побач? Пасека ў вёсцы, ля дома, побач з суседзямі — толькі міралюбныя пароды: карніка, карпатка, бакфаст. Злосная сярэднеруская дарэчная на аддаленым пункце ў лесе.
Самы надзейны арыенцір — што трымаюць паспяховыя пчаляры вашага раёна ўжо гадоў дзесяць. Іх пчолы прайшлі адбор мясцовай зімой, а мясцовыя трутні будуць такімі ж, як у вас.
Памесі і «дваровыя» пчолы
На большасці пасек жывуць не чыстапародныя пчолы, а памесі. Гэта не бяда сама па сабе: першае пакаленне (F1) ад чыстапароднай маткі і чужых трутняў часта паказвае гетэрозіс — сем'і мацнейшыя і прадукцыйнейшыя за абодвух бацькоў. Праблемы пачынаюцца далей. У другім-трэцім пакаленні прыкметы расшчапляюцца непрадказальна: у адной сям'і спакойныя пчолы, у суседняй — злосныя, у трэцяй — раёвыя з дрэннай зімоўкай. Менавіта адсюль «паўднёвая матка, якая цудоўна зімавала першы год, а потым сям'я прапала»: дочкі гэтай маткі спарыліся абы з кім, і зімастойкасці бабулі ім ужо не дасталося.
Адсюль дзве практычныя высновы. Або рэгулярна мяняйце матак на чыстапародных ад надзейнага рэпрадуктара, або вядзіце ўласны адбор: выводзьце матак толькі ад найлепшых па зімоўцы і характары сем'яў, а найгоршыя выбракоўвайце. Другі шлях — гэта і ёсць «мясцовая пчала», якая за дзесяць гадоў становіцца лепшай за любую прывазную.
Племянное раянаванне
Яшчэ ў СССР дзейнічаў план пароднага раянавання: для кожнай вобласці ўказвалася, якія пароды дазволена разводзіць. У Расіі гэты прынцып захаваны ў законе аб пчалярстве, і на асобных тэрыторыях (напрыклад, у Бурзянскім раёне Башкірыі) забаронены завоз пчол іншых парод, каб захаваць цёмную лясную. У Беларусі племянная праца вядзецца перш за ўсё з сярэднерускай і карпацкай пародамі; якія пароды цяпер афіцыйна рэкамендаваныя для вашай вобласці, лепш удакладніць у ветэрынарнай службе. У ЕС адзіных правіл няма, але ў Славеніі дазволена толькі карніка, а шэраг астравоў і далін у Даніі, Вялікабрытаніі, Ірландыі, Швейцарыі абвешчаныя запаведнымі зонамі цёмнай пчалы, куды ўвоз чужых матак забаронены. Перш чым заказваць матак здалёк, удакладніце правілы свайго рэгіёна.
Як вызначыць пароду на сваёй пасецы
Дакладнага адказу «на вока» не бывае, але некалькі прыкмет дазваляюць зрабіць абгрунтаванае меркаванне.
- Афарбоўка. Жоўтыя кольцы на брушку — італьянская кроў або бакфаст. Шэрая з серабрыстым апушэннем без жаўцізны — карніка, карпатка або каўказянка. Чорная, буйная, з вузкімі палоскамі апушэння — сярэднеруская. Сумесь афарбовак у адной сям'і — памесь.
- Пячатка мёду. Белая, «сухая» (паміж мёдам і крышачкай — паветра) — сярэднеруская, карніка, карпатка, бакфаст. Цёмная, «мокрая» (крышачка ляжыць проста на мёдзе) — каўказская кроў. Змешаная — італьянская або памесі.
- Паводзіны на рамцы. Пчолы спакойна сядзяць, матка працягвае чарвіць — карніка, карпатка, каўказянка. Збягаюць уніз, звісаюць барадой, кідаюцца на рукі — сярэднеруская або злосная памесь.
- Пропаліс. Шчодра заляпленыя леткі, палатно прыклеенае намёртва — каўказскі след. Мінімум пропалісу — сярэднеруская, карніка.
- Восень і зіма. Сям'я рана перастае гадаваць расплод і зімуе малым клубам — карніка, сярэднеруская. Расплод да халадоў і вялікі клуб — італьянская, бакфаст.
Надзейна пароду вызначаюць толькі лабараторна. Класічны метад — марфаметрыя: у 30–50 пчол вымяраюць даўжыню хабатка, шырыню і даўжыню крыла, афарбоўку тэргітаў і перш за ўсё кубітальны індэкс — суадносіны даўжынь дзвюх жылак трэцяй кубітальнай ячэйкі пярэдняга крыла. У сярэднерускай ён нізкі, прыкладна 1,5–1,9, у карнікі высокі, каля 2,4–3,0, італьянская і каўказская — паміж імі; важнае і дыскаідальнае зрушэнне, якое ў сярэднерускай адмоўнае, а ў карнікі дадатнае. Сёння крылы фатаграфуюць і апрацоўваюць праграмамі, а племянныя гаспадаркі ўсё часцей пацвярджаюць пароду аналізам ДНК. Для звычайнай пасекі гэта рэдка патрэбна; дастаткова ведаць, ад якога рэпрадуктара матка і як паводзяць сябе яе дочкі.
Што ў выніку
Мода на пароды прыходзіць і сыходзіць: у 1970-я ўсе везлі каўказянку, у 2000-я — карпатку, цяпер — карніку і бакфаст. Перажываюць зіму і даюць мёд не назвы, а раянаваныя, правераныя мясцовым кліматам пчолы. Для Беларусі і сярэдняй паласы гэта сярэднеруская там, дзе можна працаваць з яе характарам, і карпатка або правераныя лініі карнікі там, дзе важнейшая міралюбнасць. На поўначы і ў Сібіры — толькі сярэднеруская. На поўдні выбар шырокі, і там доўгі хабаток каўказянкі або пладавітасць італьянкі сапраўды даюць перавагу.
Чым бы вы ні валодалі, галоўны інструмент — запісы. Адзначайце пароду і паходжанне кожнай маткі, год яе вываду і тое, як сям'я зімавала, раілася і працавала на ўзятку. Праз два-тры сезоны стане відаць, якія лініі варта размнажаць, а якія — замяніць. Пра тое, як сем'і розных парод рыхтуюцца да зімы і што ўплывае на вынік зімоўкі, — у артыкуле пра зімоўку пчол.
