Першы мёд пчаляр адпампоўвае летам, але лёс гэтага мёду вырашаецца ў красавіку. Веснавыя меданосы амаль не даюць таварнага мёду — яны даюць пчол: кожны коцік вярбы, кожная кветка дзьмухаўца і яблыні ператвараецца ў расплод, а расплод — у збіральніц, якія сустрэнуць ліпу і грэчку. Разбіраем, што і калі цвіце вясной у Беларусі і сярэдняй паласе, колькі гэта дае і як пчаляру не ўпусціць ранні ўзятак.
Навошта сям'і веснавы ўзятак
Зімой пчаліная сям'я жыве на запасах: мёд дае энергію, а бялку пчолам амаль не трэба — расплоду няма. Усё мяняецца, калі матка пачынае чарвіць. Лічынак кормяць малачком, а малачко вырабляецца з пылку: без свежага бялку сям'я гадуе расплод за кошт уласнага цела, і зімовыя пчолы хутка зношваюцца. Таму першыя веснавыя расліны каштоўныя не нектарам, а пылком — менавіта ён запускае рост сям'і.
Пасля ачышчальнага аблёту, які здараецца пры +10–12 °C у цені, пчолы пачынаюць шукаць корм. У пачатку красавіка ў Беларусі нектар знайсці амаль няма дзе, затое пылок ужо даюць арэшнік, вольха і падбел. Крыху пазней зацвітае вярба — і ў вулей упершыню за паўгода пайшоў свежы нектар. Свежы нектар і пылок дзейнічаюць на матку лепш за любую падкормку: яйцакладка рэзка расце, і сям'я, якая ў сакавіку займала чатыры–пяць вулачак, да канца траўня запаўняе корпус.
Адсюль галоўнае правіла: веснавы ўзятак — гэта не мёд для пчаляра, а корм для росту сям'і. Адбіраць веснавы мёд можна толькі ў выключныя гады і толькі ў моцных сем'яў. Усё астатняе павінна застацца ў гняздзе: яно вернецца летам у выглядзе лішніх дзесяці кілаграмаў ліпавага мёду.
Што цвіце вясной: па парадку
Тэрміны ніжэй — для цэнтра Беларусі ў сярэдні год. На поўдні краіны і ва Украіне ўсё цвіце на адзін–два тыдні раней, пад Смаленскам і Цвер'ю — на адзін–два тыдні пазней. Зручней запамінаць не даты, а парадак: ён з года ў год амаль не мяняецца, і па тым, што зацвіло сёння, лёгка зразумець, што зацвіце праз тыдзень.
Канец сакавіка — пачатак красавіка: першы пылок
- Арэшнік (ляшчына) і вольха. Ветраапыляльныя дрэвы, нектару не даюць зусім, але іх коцікі — першы масавы пылок сезона. Пылок ляшчыны ў пчол лічыцца якасным; у цёплы дзень на квітнеючым арэшніку стаіць гул. Цвітуць з канца сакавіка да сярэдзіны красавіка, часам яшчэ па снезе.
- Падбел (маці-і-мачаха). Зацвітае на сонечных схілах і насыпах, ледзь сыдзе снег. Дае і пылок, і крыху нектару; медапрадукцыйнасць невялікая, але кветка з'яўляецца тады, калі нічога іншага яшчэ няма. Цвіце каля месяца — да пачатку траўня.
Красавік: вярба — першы сапраўдны ўзятак
Вербы — галоўны ранні меданос нашай паласы, а для многіх пасек першы і адзіны веснавы ўзятак, які бачны на вагах. Першай зацвітае вярба казіная (Salix caprea) — тое самае дрэва з буйнымі пушыстымі коцікамі, якое ў народзе і завуць вярбой; за ёй ідуць вярба востралістая, вярба белая, вярба ломкая і кустовыя вербы ля вады. Разам розныя віды цвітуць тры–чатыры тыдні, звычайна з першай дэкады красавіка да пачатку траўня.
Вярба дае і багаты нектар, і шмат пылку, прычым мужчынскія і жаночыя дрэвы працуюць па-рознаму: мужчынскія коцікі, жоўтыя ад пыльнікаў, — крыніца пылку, зеленаватыя жаночыя выдзяляюць больш нектару. Медапрадукцыйнасць зараснікаў, паводле розных крыніц, 100–150 кг/га, і моцная сям'я ў цёплы дзень прыносіць з вярбы 2–4 кг. Праблема адна: у красавіку цяпло трымаецца нядоўга, і большая частка ўзятку часта прападае з-за холаду і дажджоў. Вярбовы мёд залаціста-жоўты, з лёгкай гаркавінкай, хутка крышталізуецца — але ў вуллі яго амаль заўсёды з'ядаюць раней, чым ён паспее сесці.
Канец красавіка — пачатак траўня: клён, дзьмухавец, сады
Клён востралісты зацвітае ў канцы красавіка, адначасова з распусканнем лісця, і цвіце ўсяго 7–10 дзён. Але гэта вельмі шчодрыя дні: медапрадукцыйнасць клёна ацэньваюць у 150–200 кг/га, і там, дзе яго шмат — у парках, старых сядзібах, па ўзлесках, — кантрольны вулей за дзень дадае па кілаграме і больш. Мёд светлы, тонкага смаку; у вуллі застаецца, як правіла, увесь. Следам цвітуць іншыя клёны — палявы і татарскі, а таксама крушына ў лясах.
Дзьмухавец — самы масавы пылканос траўня. З пачатку траўня ён цвіце два–тры тыдні паўсюль: на лугах, уздоўж дарог, у садах. Нектару дае няшмат, медапрадукцыйнасць прыкладна 30–50 кг/га, затое пылку — аранжавага, пазнавальнага ў абножцы — столькі, што ўвесь травеньскі расплод расце ў асноўным на ім. Дзьмухаўцовы мёд ярка-жоўты, густы, з рэзкаватым прысмакам, садзіцца за некалькі дзён.
Пладовыя сады цвітуць у адной звязцы з дзьмухаўцом, але па чарзе: спачатку алыча і сліва, потым вішня і груша, апошняй — яблыня. Увесь садовы ўзятак укладваецца прыкладна ў тры тыдні, з канца красавіка да сярэдзіны траўня. Медапрадукцыйнасць саду сціплая, 20–40 кг/га, але сады стаяць блізка да пасек і цвітуць у любое надвор'е, калі пчолы ўвогуле лётаюць. Мёд з пладовых светлы, далікатны, з водарам кветак; у чыстым выглядзе яго амаль ніхто не каштаваў — ён ідзе на расплод. Разам з садамі цвітуць парэчкі і агрэст: агрэст — адзін з лепшых ягадных меданосаў, да 50–70 кг/га, і пчолы на ім працуюць нават у халаднаватае надвор'е. У садах і парках у гэты ж час раскрываецца чаромха: пылку і нектару яна дае прыкметна, але духмяны мёд з яе асобна не атрымліваюць.
Травень: рапс, свірэпа і першыя магазіны
Азімы рапс — самы моцны веснавы меданос там, дзе яго сеюць. Палі зацвітаюць у другой–трэцяй дэкадзе траўня і цвітуць тры–чатыры тыдні; медапрадукцыйнасць, паводле розных ацэнак, 50–100 кг/га, і рапс адначасова дае шмат пылку. Гэта першы ўзятак, з якога можна атрымаць таварны мёд: моцная сям'я за дзень прыносіць 3–5 кг, і магазіны на рапсавых пасеках ставяць яшчэ да пачатку цвіцення.
У рапсавага мёду ёсць вядомая асаблівасць: ён змяшчае шмат глюкозы і крышталізуецца за лічаныя дні, часам проста ў сотах. Адпампоўваць яго трэба адразу пасля запячатвання, не чакаючы канца сезона, інакш з рамак ён ужо не выйдзе. На зіму рапсавы мёд пакідаць нельга: пчолы ў клубе не могуць растварыць цвёрдыя крышталі і галадаюць, седзячы на поўных сотах. Рапсавы мёд, які сеў, белы, дробназярністы і амаль без водару — выдатная аснова для крэм-мёду.
На тых жа палях і па абочынах у траўні цвіце свірэпа — сваячка рапсу з такімі ж жоўтымі гронкамі і такім жа хутка крышталізуючымся мёдам. Медапрадукцыйнасць прыкладна 40–50 кг/га; там, дзе свірэпа запаланіла аблогі, яна можа даць больш, чым сад. Да канца траўня падключаюцца рабіна (пылок і нектар, каля 30–40 кг/га) і першая канюшына на лугах.
Канец траўня — чэрвень: акацыі, крушына і пераход да лета
Жоўтая акацыя (карагана) — куст жывых агароджаў і лесапалос, цвіце ў канцы траўня — пачатку чэрвеня 10–14 дзён. У сярэдняй паласе яе медапрадукцыйнасць ацэньваюць у 50–100 кг/га, а ў Сібіры карагана месцамі дае галоўны ўзятак. Мёд светлы, празрысты, амаль без паху і доўга не крышталізуецца — добры і для зімоўкі.
Белая акацыя (рабінія) — меданос паўднёвых рэгіёнаў: Украіны, поўдня Расіі, Малдовы, Венгрыі. У Беларусі яна расце на поўдні і ў гарадах, але ўзятак дае нерэгулярна — кветкі часта трапляюць пад замаразкі і дажджы. Там, дзе клімат падыходзіць, гэта адзін з самых прадуктыўных меданосаў наогул: 300 кг/га і больш за 10–12 дзён цвіцення. Акацыевы мёд амаль бясколерны, вельмі светлы, з тонкім водарам і можа гадамі стаяць вадкім — за гэта яго асабліва цэняць.
Крушына ломкая зацвітае ў канцы траўня і цвіце амаль да канца ліпеня: яе дробныя зеленаватыя кветкі раскрываюцца паступова, і пчолы працуюць на ёй усё лета. Медапрадукцыйнасць умераная, парадку 30–35 кг/га паводле розных крыніц, затое ўзятак роўны і надзейны — крушына выдзяляе нектар і ў халаднаватае надвор'е. А ў сярэдзіне чэрвеня зацвітае маліна: з яе ў лясных раёнах пачынаецца ўжо летні ўзятак, пра які мы расказваем у артыкуле пра летнія меданосы.
Табліца веснавых меданосаў
Тэрміны — арыенціровачныя для цэнтра Беларусі і сярэдняй паласы Расіі. Медапрадукцыйнасць — усярэдненыя значэнні з пчалярскай літаратуры для суцэльных зараснікаў; рэальны прынос залежыць ад надвор'я і ад таго, колькі раслін у радыусе лёту.
| Расліна | Цвіценне | Нектар / пылок | Прадукцыйнасць | Заўвага |
|---|---|---|---|---|
| Арэшнік (ляшчына), вольха | канец сакавіка — сярэдзіна красавіка | толькі пылок | — | першы масавы пылок, ветраапыляльныя |
| Падбел | канец сакавіка — пачатак траўня | пылок, крыху нектару | невялікая | цвіце, калі больш нічога няма |
| Вербы (казіная, востралістая, белая) | 1-я дэкада красавіка — пачатак траўня | нектар і пылок | 100–150 кг/га | першы сапраўдны ўзятак; залежыць ад надвор'я |
| Клён востралісты | канец красавіка — пачатак траўня | нектар і пылок | 150–200 кг/га | усяго 7–10 дзён, але вельмі шчодра |
| Дзьмухавец | 1-я — 3-я дэкада траўня | шмат пылку, нектар | 30–50 кг/га | аранжавая абножка; мёд хутка садзіцца |
| Пладовыя: сліва, вішня, груша, яблыня | канец красавіка — сярэдзіна траўня | нектар і пылок | 20–40 кг/га | увесь узятак ідзе на расплод |
| Парэчкі, агрэст | канец красавіка — сярэдзіна траўня | нектар і пылок | агрэст да 50–70 кг/га | працуюць і ў халаднаватае надвор'е |
| Чаромха | 1-я — 2-я дэкада траўня | нектар і пылок | каля 20 кг/га | падтрымлівальны |
| Рапс азімы | 2-я дэкада траўня — сярэдзіна чэрвеня | нектар і пылок | 50–100 кг/га | таварны мёд; адпампоўваць адразу, не пакідаць на зіму |
| Свірэпа | травень — пачатак чэрвеня | нектар і пылок | 40–50 кг/га | мёд крышталізуецца, як рапсавы |
| Рабіна | 3-я дэкада траўня — пачатак чэрвеня | нектар і пылок | 30–40 кг/га | падтрымлівальны |
| Жоўтая акацыя (карагана) | 3-я дэкада траўня — 1-я дэкада чэрвеня | нектар, крыху пылку | 50–100 кг/га | светлы мёд, доўга не садзіцца |
| Белая акацыя (рабінія) | канец траўня — чэрвень | нектар | 300+ кг/га на поўдні | у Беларусі нерэгулярна; паўднёвей — галоўны ўзятак |
| Крушына ломкая | канец траўня — ліпень | нектар, пылок | 30–35 кг/га | доўгі і роўны ўзятак |
| Маліна | сярэдзіна чэрвеня — ліпень | нектар і пылок | 60–100 кг/га | пераход да летняга ўзятку |
Чаму тэрміны «плывуць»
Расліны зацвітаюць не па календары, а па назапашаным цяпле: батанікі лічаць суму эфектыўных тэмператур — колькі «градусаў цяпла» вышэй за пэўны парог (звычайна +5 °C) набралася з пачатку вясны. Раннім меданосам трэба няшмат, таму цёплы тыдзень у канцы сакавіка выганяе ляшчыну і падбел, а халодны красавік затрымлівае вярбу на два тыдні. Адсюль тры заканамернасці.
- Поўнач — поўдзень. На кожныя 100–150 км на поўнач (ці 100 м уверх па вышыні) вясна спазняецца прыкладна на тры–чатыры дні. Паміж Гомелем і Віцебскам розніца па вярбе лёгка дасягае тыдня, паміж Кіевам і Масквой — двух.
- Год ад года. У ранні і позні год адно і тое ж дрэва на адным і тым жа месцы зацвітае з розніцай да трох тыдняў. Таму запісы «вярба зацвіла 12 красавіка» без аглядкі на надвор'е мала што кажуць.
- Парадак захоўваецца. Што б ні рабілася з надвор'ем, ляшчына зацвіце раней за вярбу, вярба — раней за клён, клён — раней за дзьмухавец і сады. Адначасова з вярбой цвіце падбел, з дзьмухаўцом — вішня і сліва, з рапсам — яблыня адцвітае, а чаромха і рабіна набіраюць сілу.
І ўсё ж найлепшы прыбор — кантрольны вулей на вагах. Карта і каляндар скажуць, калі ўзятак магчымы, а вагі пакажуць, ці пайшоў ён на самай справе: прыбаўка 1–2 кг у дзень у канцы красавіка азначае, што клён ці вярба запрацавалі, а нулявая пры квітнеючым садзе — што холадна і пчолы сядзяць дома.
Што рабіць пчаляру вясной
Задача пчаляра вясной — не перашкаджаць сям'і расці і своечасова даваць ёй месца. Падрабязны план па месяцах ёсць у календары пчаляра; тут — толькі тое, што напрамую звязана з меданосамі.
- Корм да вярбы. Да першага ўзятку ў вуллі павінна заставацца не менш за 8–10 кг мёду і рамка-дзве пергі. Калі корму мала — даць запасныя мядовыя рамкі або густы сіроп; вадкі сіроп у халодным красавіку толькі астуджае гняздо. Падкормка не замяняе пылок: пры яго нястачы дапамагае перга або бялковыя падкормкі.
- Пашырэнне па меры росту. З зацвітаннем вярбы і клёна матка рэзка дадае ў яйцакладцы. Рамкі ставяць, калі пчолы шчыльна абсядаюць усе вулачкі, а крайняя рамка занятая расплодам. Спазніліся — сям'я сціскаецца і рыхтуецца раіцца; падрабязней пра прычыны — у артыкуле пра раенне. З дзьмухаўцом і садамі ў гняздо ідзе вашчына: гэта найлепшы час для адбудовы сотаў.
- Магазіны пад вярбу і сады. На моцныя сем'і ў добры год магазін ставяць ужо да цвіцення вярбы, астатнім — да садоў і дзьмухаўца. Нектар займае ўтрая больш месца, чым гатовы мёд, і калі матцы няма дзе чарвіць, увесь узятак пойдзе марна.
- Рапс — адпампоўваць адразу. Магазіны на рапс ставяць да цвіцення, здымаюць, як толькі мёд запячатаны, і адпампоўваюць у той жа дзень. Праверце і гнездавыя рамкі: рапсавы мёд, які сеў у гняздзе, да зімы трэба замяніць.
- Пестыцыды. Рапс і сады апрацоўваюць; дамоўцеся з гаспадаркай, каб вас папярэджвалі, і ў дзень апрацоўкі зачыняйце ляткі або вывозьце пасеку.
- Вада. Вясной расплоду трэба шмат вады, а лятаць па яе ў холад небяспечна. Пастаўце паілку на сонечным месцы яшчэ да першага аблёту.
Вясна корміць сям'ю, лета — пчаляра
Калі звесці артыкул да адной фразы: веснавыя меданосы працуюць на пчол, а не на пчаляра. Вярба, клён, дзьмухавец і сады даюць сям'і бялок і свежы нектар, з якіх да чэрвеня вырастаюць збіральніцы для галоўнага ўзятку. Пчаляру застаецца сачыць за парадкам цвіцення, своечасова даваць месца, не адбіраць лішняга — і не празяваць рапс. Што будзе далей, калі зацвітуць маліна, буркун, ліпа і грэчка, чытайце ў артыкуле пра летнія меданосы.
