Вясной сям'я, якая пайшла ў зіму моцнай, раптам аказваецца на трох вулачках: лятак і пярэдняя сценка ў бурых пацёках, па прылётнай дошцы поўзаюць пчолы з уздутым брушкам. Так выглядае класічны назематоз. Але ў хваробы ёсць і другая, «ціхая» форма, якая не пакідае плям і непрыкметна з'ядае сям'ю круглы год. Разбярэмся, хто ўзбуджальнік, як яго знайсці і што сапраўды дапамагае.
Два ўзбуджальнікі: Nosema apis і Nosema ceranae
Назема — не бактэрыя і не вірус, а мікраспарыдыя: аднаклетачны паразіт, сваяк грыбоў. Ён жыве ўнутры клетак эпітэлію сярэдняй кішкі, дзе пчала пераварвае корм, размнажаецца, пакуль клетка не разбурыцца, і выходзіць вонкі ў выглядзе спор — авальных капсул памерам каля 4–6 мкм, у некалькі разоў драбнейшых за пылковае зерне. Спора, што трапіла ў кішэчнік з кормам, «выстрэльвае» палярную трубку ў клетку і заражае яе. Праз пару тыдняў у адной пчале могуць быць дзясяткі мільёнаў спор.
У меданоснай пчалы два віды наземы. Nosema apis апісана яшчэ ў пачатку XX стагоддзя. Nosema ceranae прыйшла ад азіяцкай пчалы Apis cerana, у Еўропе яе выявілі ў сярэдзіне 2000-х, і сёння ў многіх рэгіёнах яна ўжо выцесніла «старую» назему. У навуковай літаратуры абодва віды з 2020 года адносяць да роду Vairimorpha, але пчаляры па-ранейшаму кажуць «назема», і мы таксама.
| Nosema apis | Nosema ceranae | |
|---|---|---|
| Сезон | Пік у канцы зімы і вясной, улетку амаль знікае | Круглы год, улетку не сыходзіць |
| Панос | Так, класічныя бурыя плямы на лятку і рамках | Як правіла, няма |
| Што відаць | Пчолы, якія поўзаюць, уздутае брушка, слабае вясновае развіццё | «Ціхая гібель»: сям'я губляе лётных пчол, мёд і расплод застаюцца |
| Холад | Споры добра пераносяць мароз | Споры больш адчувальныя да холаду, але лепш пераносяць спёку |
| Як адрозніць | Па форме спор пад мікраскопам — ненадзейна; дакладна адрознівае толькі лабараторны ПЦР-аналіз | |
Як заражаюцца і чаму менавіта зімой
Споры выходзяць з пчалы з калам. У сезон, пакуль пчолы апаражняюцца ў палёце, гэта амаль не страшна. Бяда пачынаецца, калі хворая пчала вымушана спаражняцца ўнутры гнязда: маладыя пчолы чысцяць запэцканыя соты, заражаюцца, і праз некалькі тыдняў споры ёсць у большасці сям'і. Другі шлях — агульная паілка, корм, інвентар і рамкі з хворай сям'і.
Зімоўка — самы ўразлівы час. За пяць–шэсць месяцаў без аблёту задняя кішка назапашвае ўсё непераваранае, і чым больш у корме баласту, тым раней яна перапаўняецца. Таму назематоз амаль заўсёды ідзе ў звязцы з дрэннай зімоўкай:
- Падзевы і верасовы мёд — шмат мінеральных соляў і непераварных рэчываў, кішэчнік перапаўняецца задоўга да вясны. Пра выбар зімовага корму — у артыкуле пра зімоўку.
- Сырасць: кропля са столі і плесня на сотах; пчолы непакояцца, больш ядуць, а споры ў сырасці жывуць даўжэй.
- Доўгая зіма без аблёту і цёплы, душны зімоўнік.
- Неспакой: мышы, сініцы, стук, рэзкія пахі — усё, што прымушае клуб заварушыцца і есці.
- Зношаная сям'я са старой маткай, у якой увосень не вывеліся паўнавартасныя зімовыя пчолы.
Першы панос у вуллі запускае ланцуговую рэакцыю: плямы на сотах → заражэнне чысцільшчыц → новыя хворыя → яшчэ больш паносу. Да аблёту такая сям'я можа страціць палову пчол, а астатнія заражаюць першы вясновы расплод праз корм.
Прыкметы хваробы
Пры класічным назематозе ад Nosema apis дыягназ амаль відаць ад брамкі пасекі:
- Сляды паносу. Бурыя пацёкі і кропкі на лятку, прылётнай дошцы і пярэдняй сценцы, пры ўскрыцці — на верхніх брусках і сотах. Пах кіслы.
- Пчолы, якія поўзаюць. Няздольныя ўзляцець, з дрыготкімі крыламі, яны распаўзаюцца ад вулля і гінуць на снезе.
- Уздутае брушка. Пры лёгкім націску выдзяляецца вадкі кал; пчала вялая, крылы нярэдка расстаўленыя.
- Слабае вясновае развіццё. Сям'я пасля аблёту не расце, расплоду мала, часта гіне або змяняецца матка: назема паражае і яе.
Nosema ceranae паводзіць сябе інакш. Паносу звычайна няма, пчолы выглядаюць чыстымі, але жывуць прыкметна менш: паразіт павышае расход энергіі і пачуццё голаду. Лётныя пчолы не вяртаюцца з поля, і сям'я «растае» пры поўным вуллі корму і расплоду. Яе лёгка прыняць за страту маткі, атручэнне або наступства вароатозу. Адзіны спосаб разабрацца — зазірнуць у кішэчнік.
Дыягностыка: ад лятка да мікраскопа
Панос на лятку — яшчэ не дыягназ: пчолы паносяць і без наземы, на падзі ці ў сырым вуллі, а назематоз без паносу сустракаецца ўсё часцей. Правяраюць на трох узроўнях.
Кішэчнік пчалы
Самы хуткі хатні тэст. Вазьміце жывую пчалу з лятка або свежую з падмору, утрымлівайце за грудку, пінцэтам ухапіце джала разам з апошнім сегментам брушка і павольна пацягніце — услед за джалам выцягнецца ўся кішка.
- У здаровай пчалы сярэдняя кішка ружавата-карычневая або светла-жоўтая, пругкая, з выразнымі папярочнымі перацяжкамі — падобная на сегментаваны шнур.
- У хворай — бялёсая, малочна-шэрая, уздутая і вялая, перацяжкі згладжаныя або іх не відаць; пры націску кішка рвецца.
Мікраскоп
Дастаткова вучнёўскага мікраскопа з павелічэннем 400×. Брушкі 20–30 пчол разатрыце ў ступцы з некалькімі мілілітрамі вады, кроплю завісі нанясіце на прадметнае шкло пад покрыўнае. Споры наземы — аднолькавыя авальныя бліскучыя «рысавыя зярняты» з тоўстай сценкай і выразным контурам; аднолькавасць памеру і формы адрознівае іх ад пылку, дражджэй і бурбалак паветра. Адрозніць apis ад ceranae па форме нельга: споры ceranae крыху драбнейшыя, але розніца ў межах разбегу; гэта робіць толькі лабараторыя метадам ПЦР.
Ветэрынарная лабараторыя
Для дакладнага адказу адпраўце пробу ў раённую або абласную ветлабараторыю: 30–50 жывых пчол з лятка або з верхняй часткі гнязда (ці столькі ж свежага падмору) ад кожнай падазронай сям'і. Упакуйце ў папяровы пакет або кардонную скрыначку з нумарам вулля — не ў поліэтылен, дзе пчолы хутка загніваюць, — і дастаўце ў той жа ці на наступны дзень. Лабараторыя ўкажа ступень заражэння. Паводле розных крыніц, мяжой паміж «назіраць» і «дзейнічаць» лічаць каля мільёна спор на пчалу, але рашэнне прымаюць разам з ветурачом.
Здаровая і хворая сям'я: параўнайце па прыкметах
| Прыкмета | Здаровая сям'я | Назематоз |
|---|---|---|
| Лятак і пярэдняя сценка | Чыстыя, сухія | Бурыя пацёкі, кропкі, кіслы пах |
| Паводзіны на аблёце | Дружны аблёт, пчолы вяртаюцца | Вялы аблёт, пчолы поўзаюць, гінуць на снезе |
| Брушка пчол | Звычайнае, рухомае | Уздутае, пры націску выдзяляецца кал |
| Падмор | Сухі, цэлыя пчолы, умерана | Шмат, вільготны, зліплы, у плесні |
| Верхнія брускі і соты | Чыстыя | Плямы паносу, асабліва ля лятка і ў цэнтры гнязда |
| Сярэдняя кішка | Ружова-карычневая, з перацяжкамі | Бялёсая, уздутая, без перацяжак |
| Развіццё ў красавіку–маі | Хутка нарошчвае расплод | Топчацца на месцы, матка часта змяняецца |
| Споры пад мікраскопам (400×) | Адзінкавыя або няма | Дзясяткі і сотні ў полі зроку |
Прафілактыка: хвароба слабой зімоўкі
Назема ў невялікай колькасці ёсць амаль у кожнай сям'і; хваробай яна становіцца там, дзе пчолы аслабленыя і вымушаныя пэцкаць гняздо. Таму галоўная прафілактыка — добрая зімоўка, а не «апрацоўка ад наземы».
- Моцныя сем'і ў зіму: 7–9 вулачак, маладая матка, зімовыя пчолы без кляшча; слабыя аб'ядноўвайце ў жніўні–верасні.
- Якасны корм: светлы кветкавы мёд або перапрацаваны сіроп; падзь і верасовы мёд з гнязда прыбраць.
- Суха і спакойна: цёплая столь, вентыляцыя, абарона ад мышэй і сініц, ніякіх лішніх аглядаў.
- Чыстыя соты: штогод выбракоўвайце цёмныя і запэцканыя, вясной гняздо — на светлай сушы.
- Ранні аблёт: з зімоўніка выносьце пры першай магчымасці, на волі расчышчайце снег ля ляткоў і падкладвайце цёмную плёнку, каб пчолы не садзіліся на снег.
- Дэзінфекцыя інвентару: стамеску, пальчаткі, сеткі мыйце і абпальвайце; рамкі і вуллі ад хворых сем'яў не стаўце здаровым без апрацоўкі.
Воцатная кіслата для сот
Соты ад хворай сям'і нельга проста прасушыць і прыбраць на захоўванне — споры перажывуць год і больш. Правераны спосаб — пары канцэнтраванай (ледзяной) воцатнай кіслаты. Рамкі ставяць у корпусы, стос закрываюць, зверху кладуць тканіну або вату, змочаную кіслатой, і вытрымліваюць некалькі сутак пры плюсавой тэмпературы; расход на корпус — па даведніку для вашага вулля. Потым соты праветрываюць не менш за два тыдні, пакуль не сыдзе пах. Кіслата раз'ядае метал (дрот, раздзяляльныя рашоткі) і апякае скуру і дыхальныя шляхі — працуйце ў пальчатках, акулярах і рэспіратары. Вуллі абпальваюць паяльнай лямпай і мыюць гарачым шчолачным растворам.
Лячэнне: што працуе, а што не
Шчыра пра прэпараты. Адзіным спецыфічным сродкам дзесяцігоддзямі быў антыбіётык фумагілін. Ён падаўляе размнажэнне паразіта ў клетках, але не забівае споры, таму пасля курсу хвароба нярэдка вяртаецца, а пры Nosema ceranae, паводле шэрагу даследаванняў, эфект яшчэ карацейшы. У Еўрапейскім саюзе фумагілін для пчол не зарэгістраваны і забаронены: для яго не ўстаноўлены дапушчальны астатак у мёдзе. У Беларусі і Расіі ён гістарычна прымяняўся і згадваецца ў старых дапаможніках; сёння ў абедзвюх краінах зарэгістраваны шэраг ветпрэпаратаў супраць назематозу, і выбіраць іх трэба па прызначэнні ветэрынарнага ўрача і строга па інструкцыі, з улікам тэрмінаў чакання да медазбору.
Меры падтрымкі, якія сапраўды дапамагаюць
Большасць сем'яў са слабым і сярэднім заражэннем выздараўліваюць без лекаў, калі даць ім тое, чаго не хапіла зімой: аблёт, цяпло і добры корм. Улетку, калі пчолы штодня апаражняюцца па-за вуллем, Nosema apis амаль знікае сама.
- Ранні ачышчальны аблёт — першае і галоўнае. Вынесіце сем'і з зімоўніка, адкрыйце ляткі, у цёплую гадзіну можна зняць вечка, каб сонца прагрэла столь і падняло пчол.
- Цёплае сціснутае гняздо. Скараціце да вулачак, якія пчолы шчыльна займаюць, уцяпліце, паменшыце лятак: цёплая сям'я менш траціць сіл і хутчэй выводзіць расплод.
- Чысты корм. Заменіце запэцканыя і падзевыя рамкі светлымі мядовымі з запасу або дайце цёплы густы сіроп невялікімі порцыямі.
- Прабіётыкі, кіслоты, раслінныя дабаўкі. У продажы шмат сродкаў — ад сіропаў з малочнакіслымі бактэрыямі да настояў палыну. Доказная база ў іх слабая; шкоды звычайна няма, але аблёт, корм і чысты вулей яны не замяняюць.
- Маладая матка. Заражаная матка часта сама сыходзіць на нішто да чэрвеня — заменіце яе пры першай магчымасці.
Перагон у чысты вулей
Пры сярэднім і моцным заражэнні самае дзейснае — прыбраць сям'ю з запэцканых сот у цёплы дзень пасля аблёту.
- Падрыхтуйце чысты вулей. Прадэзінфікаваны корпус, светлыя соты з мёдам ад здаровых сем'яў, дзве–тры рамкі вашчыны.
- Збярыце гняздо па сіле. Столькі рамак, колькі вулачак займае сям'я, плюс адна; мёд — па краях, у цэнтры — чыстыя соты пад расплод.
- Перанясіце пчол. Страсіце пчол з маткай у новы вулей; рамкі з добрым пячатным расплодам без плям можна перанесці, запэцканыя — не.
- Прыбярыце старое. Запэцканыя соты — на перагонку воску, вулей — на дэзінфекцыю, падмор — спаліць або закапаць, а не вытрасаць ля лятка.
- Уцяпліце і падкарміце. Скараціце лятак, дайце цёплы сіроп або мядовую рамку, праз 7–10 дзён праверце расплод і кішэчнік у некалькіх пчол.
Калі сям'ю лепш ліквідаваць
Шкадаванне тут дрэнны дарадца. Сям'я на дзвюх–трох вулачках, з моцным паносам, пчоламі, якія поўзаюць, і без расплоду да сярэдзіны красавіка амаль не мае шанцаў аднавіцца, а да лета будзе рассаднікам спор для ўсёй пасекі. Аб'ядноўваць яе са здаровай нельга: заразіце абедзве. Такую сям'ю закурваюць, соты ператопліваюць, вулей дэзінфікуюць. Адна страчаная сям'я таннейшая за хворую пасеку. Гэтак жа бескампрамісна дзейнічаюць і пры заразных хваробах расплоду — пра іх у артыкуле пра гнільцы.
Назема, кляшч і каляндар
Назематоз рэдка прыходзіць адзін. Кляшч варроа, харчуючыся тлушчавым целам, аслабляе імунітэт і скарачае жыццё зімовых пчол, і такая сям'я хварэе наземай цяжэй. Таму восеньскі кантроль заклешчанасці з артыкула пра вароатоз — таксама прафілактыка назематозу. Корм, сухі вулей і моцная сям'я апісаны ў артыкуле пра зімоўку, а тэрміны падкажа каляндар пчаляра: аналіз падмору ў лютым, ранні аблёт у сакавіку, рэвізія і перагон у красавіку, замена сот у маі–чэрвені.
Назематоз відаць толькі ў параўнанні: гэтая сям'я аблецелася горш за тую, у гэтай падмор вільготны, а ў той сухі. Адзначайце стан кожнай сям'і вясной у журнале аглядаў праграмы Beehive: сілу, чысціню лятка і рамак, якасць аблёту, вынік аналізу. Праз год–два запісы пакажуць, якія сем'і і вуллі рэгулярна выходзяць з зімы з паносам, а гэта ўказвае на прычыну — сыры кут пасекі, падзевы ўзятак, старыя соты — дакладней за любую асобную пробу.
