Зіма — самы доўгі і самы ціхі час на пасецы: пяць–шэсць месяцаў сям'я жыве без вылетаў, на запасах, якія вы дапамаглі ёй сабраць. Поспех зімоўкі вырашаецца не ў студзені, а ў жніўні і верасні. Разбяромся, як уладкаваны зімовы клуб, што трэба зрабіць восенню і як зразумець, што адбываецца ў вуллі, не здымаючы даха.
Зімовы клуб: печ з пчол
Калі тэмпература каля гнязда апускаецца прыкладна да +14 °C, пчолы збіраюцца ў шчыльны шар — клуб. Ён сядзіць на сотах, займаючы некалькі вулачак паміж рамкамі, і мяняе памер разам з надвор'ем: у мароз сціскаецца, у адлігу рассоўваецца.
Клуб мае два слаі. Абалонка — некалькі шэрагаў шчыльна сціснутых пчол звонку, іх тэмпература трымаецца каля 8–10 °C: ніжэй пчала цапянее і падае. Ядро — рыхлая сярэдзіна, дзе пчолы рухаюцца, ядуць і грэюць гняздо, скарачаючы грудныя мышцы без узмахаў крыламі. Пакуль расплоду няма, у цэнтры звычайна 20–30 °C, а калі матка ў канцы зімы пачынае чарвіць, ядро награваецца да 34–35 °C.
Пчолы абалонкі і ядра ўвесь час мяняюцца месцамі, таму змёрзлых «вартавых» няма. Увесь вулей зімой пчолы не абаграваюць — грэецца толькі клуб. Цяпло здабываецца з мёду, і кожны градус розніцы з марозам аплачваецца кормам.
Як клуб рухаецца па корме
Восенню клуб фарміруецца ў ніжняй частцы сотаў, на мяжы з вызваленымі ад расплоду ячэйкамі, і за зіму павольна паўзе ўгору і крыху назад, да запасаў. Угору па цёплым мёдзе ён ідзе лёгка, а ўбок, праз халодную пустую рамку, — амаль ніколі. Адсюль галоўнае правіла зборкі гнязда: над клубам і побач з ім павінен ляжаць мёд.
Зімовыя пчолы — асаблівае пакаленне
Летняя рабочая пчала жыве 5–6 тыдняў і зношваецца на працы. Пчолы, выведзеныя ў канцы лета і ў пачатку восені, уладкаваныя інакш: яны амаль не выкормліваюць расплод, не лётаюць па ўзятак і назапашваюць у сабе рэзервы. У іх буйное тлушчавае цела і шмат вітэлагеніну — бялку, які служыць адначасова запасам харчавання і абаронай ад акісляльнага стрэсу. Такія пчолы жывуць 6–8 месяцаў і вясной выкормліваюць першыя пакаленні.
Адсюль выснова, якая здзіўляе пачаткоўцаў: вясна закладваецца ў жніўні–верасні. Колькі пчол матка адкладзе ў гэтыя тыдні і наколькі здаровымі яны вырастуць — столькі пчол і такой якасці дажывуць да аблёту. Адсутнасць падтрымлівальнага ўзятку, старая матка ці кляшч у гэты перыяд абарочваюцца слабой сям'ёй у красавіку.
Колькі корму трэба на зіму
Для Беларусі і сярэдняй паласы пры зімоўцы на волі арыенцір — 20–25 кг мёду на сям'ю сярэдняй сілы, у зімоўніку — каля 15–18 кг. Гэта не тое, што пчолы з'ядуць да сакавіка, а запас да першага вясновага ўзятку: у красавіку з ростам расплоду расход рэзка павялічваецца, і частка мёду заўсёды застаецца ў сотах, да якіх клуб не дацягнуўся.
У сярэдзіне зімы моцная сям'я расходуе каля 1 кг у месяц, гэта значыць 30–35 г за суткі. Найбольш корму ідзе ў пачатку і асабліва ў канцы зімоўкі, калі з'яўляецца расплод.
Які корм падыходзіць, а які небяспечны
Важная не толькі колькасць, але і якасць корму. Зімой пчолы не аблятаюцца, і ўсё неператраўленае збіраецца ў заднім кішэчніку да вясны.
| Корм | Для зімоўкі | Чаму |
|---|---|---|
| Светлы кветкавы мёд (ліпа, іван-чай, лугавое разнатраўе) | Добра | Мала баластных рэчываў, доўга не крышталізуецца |
| Цукровы сіроп, перапрацаваны пчоламі | Добра | Амаль не дае баласту; падыходзіць як замена сумніўнаму мёду |
| Падзевы мёд | Небяспечны | Шмат мінеральных солей і дэкстрынаў — перапаўненне кішэчніка, панос |
| Рапсавы, гарчычны, сланечнікавы | Рызыкоўна | Хутка крышталізуюцца проста ў сотах — пчолам патрэбна вада, якой зімой няма |
| Верасовы | Рызыкоўна | Густы, падобны да жэле, з вялікай колькасцю бялку і солей |
Падкормку сіропам у сярэдняй паласе імкнуцца скончыць да канца жніўня — сярэдзіны верасня. Пчолы павінны паспець перапрацаваць і запячатаць сіроп, пакуль яшчэ цёпла, і пры гэтым не зношваць на гэтай працы маладых «зімовых» пчол. Для зімовага запасу звычайна даюць густы сіроп — цукар і вада прыкладна 3:2 або 2:1.
Сіла сям'і і зборка гнязда
Зімуе не вулей і не мёд, а колькасць пчол. Добрая сям'я ідзе ў зіму на 7–9 вулачках (2–2,5 кг пчол), з маладой маткай, без кляшча і з запасам пергі. Сям'я на 3–4 вулачках у мароз не ўтрымае патрэбнай тэмпературы, расходуе на кожную пчалу больш корму і вясной развіваецца павольна.
Аб'яднаць, а не шкадаваць
Слабыя сем'і і адводкі лепш аб'яднаць загадзя, у канцы жніўня — верасні, пакуль пчолы яшчэ лётаюць. Звычайна пакідаюць лепшую матку, а сем'і злучаюць праз аркуш газеты: за суткі пчолы яго прагрызаюць і прывыкаюць да паху адна адной. Дзве слабыя сям'і амаль заўсёды зімуюць горш, чым адна моцная.
Як сабраць гняздо
- Пакіньце столькі рамак, колькі вулачак займаюць пчолы, плюс адну–дзве.
- Пераканайцеся, што над клубам у кожнай рамцы ёсць не менш за 2–3 кг мёду (верхняя «шапка» 8–10 см).
- Цёмныя соты, у якіх выводзіўся расплод, — у цэнтр: пчолы садзяцца на іх ахвотней, на іх цяплей.
- Сушню і рамкі з малой колькасцю мёду — прыбраць, каб клуб не апынуўся на пустых сотах.
- Пергавыя рамкі пакіньце бліжэй да цэнтра: вясной яны спатрэбяцца для першага расплоду.
Вентыляцыя, уцяпленне і месца
Пчолы зімой гінуць не столькі ад холаду, колькі ад вільгаці. Кожны кілаграм з'едзенага мёду ператвараецца ў 0,6–0,7 л вады, якая выходзіць з дыханнем пчол. Калі гэтая пара кандэнсуецца на столі і капае на клуб, а соты па краях цвілеюць, зімоўка праходзіць цяжка.
- Вентыляцыя. Ніжні лёток пакідаюць адкрытым на шырыню, адпаведную сіле сям'і; многія пчаляры дадаткова адкрываюць невялікі верхні лёток або шчыліну пад дахам, каб вільготнае паветра выходзіла. Сеткаватае дно зімой звычайна часткова закрываюць укладышам.
- Уцяпленне зверху. Халодная столь — галоўная крыніца капяжу. Уцяпляльная падушка або пліта пенаполістырола над рамкамі трымае столь цёплай, і вада кандэнсуецца на сценках, а не над клубам.
- Бакавое ўцяпленне важнейшае для тонкасценных вулляў і слабых сем'яў. Моцная сям'я ў шматкорпусным вуллі нядрэнна зімуе і без яго.
На волі ці ў зімоўніку
Зімоўка на волі — асноўны спосаб у Беларусі і большай частцы сярэдняй паласы. Вуллі ставяць у абароненае ад ветру месца на падстаўках, лёткамі на поўдзень або паўднёвы ўсход. Пчолы могуць аблятацца ў кожную адлігу, але корму расходуюць больш.
У зімоўніку (амшаніку) сям'я траціць менш корму і менш зношваецца, але памяшканне павінна быць правільным: цёмна, ціха, тэмпература каля 0…+4 °C, адносная вільготнасць 75–85 %, добрая вентыляцыя. Цёплы або сыры зімоўнік небяспечнейшы за мароз: пчолы непакояцца, шмат ядуць і хварэюць на панос.
Як праверыць сям'ю без адкрыцця
Адкрываць вулей зімой нельга: выпушчанае цяпло і разбураны клуб абыходзяцца занадта дорага. Але зразумець, як ідуць справы, можна і звонку.
Праслухоўванне
Прыкладзіце вуха, трубку або гумовы шланг да сценкі вулля ці лётка і злёгку стукніце пальцам. Роўны, ціхі гул, які хутка сціхае, — норма. Гучны неспакойны шум, які доўга не сціхае, можа сведчыць пра голад, безматкавасць або вільгаць. Сухі шолах, падобны да шолаху лісця, — трывожная прыкмета: пчол мала або сям'я галадае. Цішыня — бяда.
Падмор на дне
Крыху мёртвых пчол — звычайная справа: старыя пчолы паміраюць і зімой. Калі дно сеткаватае або ёсць высоўны паддон, падмор можна выймаць і разглядаць. Сухія цэлыя пчолы ва ўмеранай колькасці — норма. Шмат падмору, мокрыя і запляснелыя пчолы, пчолы без галоў або пагрызеныя (мышы), запэцканыя паддон і сценкі — нагода разбірацца.
Вага вулля
Самы аб'ектыўны спосаб — узважванне. Параўнаўшы вагу восенню і ў сярэдзіне зімы, вы дакладна даведаецеся, колькі корму засталося. Вагі, якія пастаянна стаяць пад вуллем, паказваюць не толькі запас, але і сутачны расход: у ціхую зіму вага змяншаецца плаўна, на 30–40 г за суткі.
- Роўнае змяншэнне — нармальная зімоўка.
- Рэзкі рост расходу у сярэдзіне зімы — сям'я непакоіцца: вільгаць, мышы, хвароба або страта маткі.
- Расход спыніўся, вага стаіць на месцы тыднямі — сям'я, хутчэй за ўсё, загінула.
- Рэшта меншая за 5–6 кг да лютага — пара рыхтаваць падкормку канды.
Прыкметы бяды і што з імі рабіць
- Голад. Сухі шолах пры праслухоўванні, малая вага вулля, пчолы галовамі ў ячэйках. Калі сям'я яшчэ жывая — кладзіце канды або мядовую рамку проста над клубам.
- Панос і назематоз. Карычневыя плямы на лётку, сценках і рамках, непакой, павышаны падмор. Прычыны — падзевы або крышталізаваны корм, вільгаць, цёплы зімоўнік; часта да гэтага далучаецца ўзбуджальнік назематозу. Вясной — тэрмінова ў чысты сухі вулей, ачышчальны аблёт і лабараторны аналіз падмору.
- Безматкавасць. Працяглае неспакойнае «выццё» пры пастукванні і павышаны расход корму. Зімой сям'і амаль не дапамагчы — вясной яе аб'ядноўваюць з нармальнай сям'ёй.
- Вараатоз. Шмат падмору ўжо ў пачатку зімы, кляшчы на паддоне, пчолы з недаразвітымі крыламі, да вясны — «пусты вулей» з мёдам і жменькай пчол. Гэта наступства слабой летняй і асенняй апрацоўкі, падрабязна пра яе — у артыкуле пра вараатоз.
Вясна: аблёт і першая рэвізія
Першы ачышчальны аблёт — галоўнае свята пчаляра. У сярэдняй паласе ён звычайна прыпадае на канец сакавіка — красавік, у сонечны бязветраны дзень пры +10…+12 °C у цені. Пчолы тысячамі вылятаюць, вызваляюць кішэчнік і вяртаюцца. Адсюль і непрыемнае: светлую бялізну паблізу пасекі ў гэты дзень лепш не сушыць.
Назіранне за аблётам — ужо першая праверка. Дружны і актыўны аблёт — сям'я ў парадку. Вялы, з пчоламі, якія поўзаюць па прылётнай дошцы, і слядамі паносу — праблемы. Вулей, з якога ніхто не вылятае падчас агульнага аблёту, праверце адразу.
Першая рэвізія
- Дачакайцеся цёплага дня. Не ніжэй за +14…+15 °C у цені, без ветру; працуйце хутка, не трымайце гняздо адкрытым.
- Ацаніце сілу. Колькі вулачак займаюць пчолы, ці няма плям паносу на рамках.
- Знайдзіце расплод. Яйкі і друкаваны расплод сведчаць, што матка ёсць і працуе.
- Праверце корм. Побач з клубам павінна заставацца не менш за 6–8 кг мёду да першага ўзятку.
- Пачысціце і скараціце. Заменіце дно або выміце падмор, прыбярыце запляснелыя соты, скараціце гняздо па сіле сям'і і ўцяпліце.
Запісвайце вынікі рэвізіі па кожным вуллі — у папяровы або электронны журнал пчаляра: сілу, наяўнасць расплоду, рэшту корму. Да восені гэтыя запісы пакажуць, якія сем'і зімуюць лепш і ад каго варта выводзіць матак. Што рабіць на пасецы далей, падкажа каляндар пчаляра.
