Адкрываючы вулей, вы бачыце не тысячы асобных насякомых, а адно жывое цэлае. Адна матка, дзясяткі тысяч рабочых пчол і сотні трутняў працуюць як органы адзінага цела: паасобку кожная пчала асуджаная, а разам яны перажываюць маразы, гадуюць змену і запасаюць мёд. Чым лепш пчаляр разумее гэты лад, тым менш памылак ён робіць на аглядах.
Сям'я як суперарганізм
Яшчэ ў XIX стагоддзі нямецкі пчаляр Іаганес Мерынг назваў пчаліную сям'ю адзінай істотай — «Бінам». Сёння біёлагі ўжываюць слова суперарганізм: размнажаецца не асобная пчала, а ўся сям'я цалкам — праз раенне, а матка і трутні адыгрываюць у ёй ролю «палавых органаў».
У суперарганізма ёсць свае «сістэмы»: соты — гэта шкілет і камора, рабочыя пчолы — мышцы і імунітэт, фераманы і танцы — нервовая сістэма. Сям'я трымае ў гняздзе з расплодам стабільныя 34–35 °C, як цеплакроўная жывёла, і сама вырашае, колькі гадаваць пчол, калі будаваць соты і калі дзяліцца.
Матка, рабочыя пчолы і трутні
У сям'і тры касты, і адрозніць іх на рамцы няцяжка — нават калі матку вы яшчэ ні разу не бачылі.
Матка
Адзіная паўнавартасная самка і маці ўсіх пчол у вуллі. Яна прыкметна даўжэйшая за рабочых з-за падоўжанага брушка, якое выступае з-пад складзеных крылаў. Ногі ў яе даўжэйшыя і святлейшыя, рухі няспешныя. Кошычкаў для абножкі і васковых залоз у яе няма, джала гладкае і выгнутае — яна пускае яго ў ход толькі супраць суперніц.
Матка не «кіруе» сям'ёй: рашэнні прымаюць рабочыя пчолы. Яе праца — адкладваць яйкі і вылучаць фераманы, па якіх сям'я разумее, што матка жывая. Жыве яна да 4–5 гадоў, але пасля другога сезона адкладвае прыкметна менш, таму большасць пчаляроў мяняюць матак раз на 1–2 гады.
Рабочыя пчолы
Гэта недаразвітыя самкі, іх у сям'і пераважная большасць. Яны самыя дробныя, з кошычкамі на задніх нагах, васковымі залозамі на брушку і джалам з зубчыкамі. На іх трымаецца ўсё: догляд расплоду, будаўніцтва, ахова, збор нектару і пылку.
Тэрмін жыцця залежыць ад сезона. Летняя пчала зношваецца за 5–6 тыдняў — яе губіць праца ў полі. Зімовыя пчолы, выведзеныя ў жніўні–верасні, амаль не выкормліваюць расплод і жывуць 5–7 месяцаў, дацягваючы да вясны.
Трутні
Самцы, буйныя і шчыльныя, з велізарнымі вачыма, якія сыходзяцца на цемечку. Джала ў іх няма, самі яны амаль не кормяцца і не працуюць — іх задача адна: спарыцца з маладой маткай з чужой сям'і. Трутні з'яўляюцца вясной, у сезон іх бывае ад некалькіх соцень да пары тысяч, жывуць яны некалькі тыдняў. Восенню, калі ўзятак сканчаецца, рабочыя пчолы перастаюць іх карміць і выпіхваюць з вулля. Калі трутні застаюцца ў сям'і позняй восенню — гэта нагода праверыць, ці ёсць у ёй плодная матка.
Ад яйка да пчалы: 16, 21, 24 дні
Усе тры касты праходзяць аднолькавыя стадыі: яйка, лічынка, лялечка. Яйка тры дні стаіць у ячэйцы, потым з яго выходзіць лічынка. Лічынку кормяць адкрыта, а калі яна вырастае на ўсю ячэйку, пчолы запячатваюць яе васковым вечкам — унутры яна пляце кокан і ператвараецца ў лялечку. Розніца паміж кастамі — у працягласці стадый.
Гэтыя тэрміны — аснова ўсёй пчалярскай арыфметыкі. Знайшлі запячатаны маточнік — значыць, праз тыдзень з невялікім выйдзе маладая матка. Знікла матка, а яек няма толькі некалькі дзён — вывесці новую са сваёй лічынкі сям'я яшчэ паспее. Зручней за ўсё лічыць даты ў календары вываду матак: ён раскладае ўвесь шлях ад прышчэплівання лічынак да выхаду маткі па днях.
Маточнае малачко: матка ці рабочая?
Матка і рабочая пчала развіваюцца з аднолькавых апладнёных яек. Усё вырашае харчаванне. Першыя 2–3 дні ўсе лічынкі атрымліваюць ад пчол-кармілак маточнае малачко — сакрэт глоткавых і верхнесківічных залоз. Потым рабочых лічынак пераводзяць на «пчалінае малачко» з дамешкам мёду і пергі, а будучую матку працягваюць шчодра карміць чыстым маточным малачком да самага запячатвання.
Таму сям'я, якая страціла матку, можа вывесці новую са звычайнай рабочай лічынкі — калі ёй не больш за тры дні. Чым маладзейшая лічынка, тым паўнавартаснейшая атрымаецца матка: пчаляры пры вывадзе матак бяруць сутачных лічынак.
Прафесіі рабочай пчалы
Рабочая пчала мяняе заняткі з узростам — па меры таго, як выспяваюць і потым згасаюць яе залозы. Спачатку яна працуе ўнутры вулля, у цёмным і бяспечным гняздзе, а самую небяспечную працу — палёты па ўзятак — выконвае ў канцы жыцця.
- Чысцільшчыцы (1–3 дні). Пчала, якая толькі што выйшла з ячэйкі, чысціць і паліруе ячэйкі — матка не адкладзе яйка ў брудную ячэйку. Заадно маладыя пчолы абаграваюць расплод.
- Кармілкі (прыкладна 3–12 дзён). Глоткавыя залозы развітыя, пчала выкормлівае лічынак, корміць матку і трутняў.
- Будаўніцы і прыёмшчыцы (12–18 дзён). Працуюць васковыя залозы — пчолы адбудоўваюць соты і запячатваюць ячэйкі. Адначасова яны прымаюць нектар у зборшчыц, перапрацоўваюць яго ў мёд і ўтрамбоўваюць пылок у пергу.
- Вартаўніцы (каля 18–21 дня). Атрутная залоза поўная, пчолы сустракаюць ля лятка кожную, хто ўваходзіць, і праганяюць чужых пчол, ос і злодзеяў.
- Зборшчыцы (з 21-га дня). Лётаюць па нектар, пылок, ваду і праполіс, а разведчыцы шукаюць новыя меданосы і «расказваюць» пра іх сёстрам танцамі на сотах.
Яшчэ да выхаду ў поле маладыя пчолы робяць арыентацыйныя аблёты — у цёплы поўдзень вы бачыце перад вуллем «гульню»: дзясяткі пчол вісяць галавой да лятка і запамінаюць яго становішча.
Жыццё маткі: аблёт, яйкі, фераманы
Шлях маткі ад маточніка да першай кладкі займае каля двух тыдняў, і ў гэты час пчаляру лепш не турбаваць сям'ю.
- Дзень 16Выхад з маточнікаНеплодная матка прагрызае вечка, знаходзіць і знішчае іншыя маточнікі, калі пчолы не рыхтуюцца да раення.
- 5–10-ы дзень жыццяШлюбныя вылетыУ цёплае бязветранае надвор'е матка вылятае да трутнёвых скопішчаў — месцаў, куды кожны год зляцаюцца трутні з усёй ваколіцы, звычайна за 1–5 км ад пасекі, на вышыні 10–40 м. За адзін ці некалькі вылетаў яна спарваецца з 10–20 трутнямі.
- Праз 2–3 дні пасля спарванняПершыя яйкіСемя трутняў (5–7 млн сперматазоідаў) захоўваецца ў семяпрыёмніку ўсё жыццё маткі. Першая кладка — прыкладна на 10–14-ы дзень пасля выхаду.
- Увесь сезонПраца «маткай»У разгар вясны і лета матка адкладвае да 1500–2000 яек за суткі — больш за ўласную масу. З апладнёных яек выходзяць пчолы і маткі, з неапладнёных — трутні.
Фераманы: як сям'я «ведае», што матка ёсць
Матка вылучае сумесь фераманаў, галоўны кампанент якой — 9-оксо-2-дэцэнавая кіслата. Світа з пчол увесь час аблізвае і абмацвае яе і разносіць рэчыва па ўсім гняздзе. Пакуль «пах маткі» ёсць, яечнікі ў рабочых пчол не развіваюцца, а закладваць маточнікі сям'я не спяшаецца. Той жа ферамон у палёце прываблівае трутняў.
Калі матка знікла, сям'я заўважае гэта за некалькі гадзін: пчолы неспакойна бегаюць, «гудуць», і ўжо праз суткі закладваюць свішчавыя маточнікі на лічынках адпаведнага ўзросту.
Сям'я на працягу года
Колькасць пчол мяняецца па сезонах у некалькі разоў. Пчаляр, які разумее гэты рытм, своечасова пашырае гняздо, не прапускае раенне і рыхтуе да зімы правільных пчол.
- ЗімаСям'я сядзіць у клубе: 10–20 тыс. зімовых пчол, расплоду няма. У канцы зімы матка пачынае патроху адкладваць яйкі ў цэнтры клуба.
- ВяснаПасля ачышчальнага аблёту зімовыя пчолы хутка гінуць, іх змяняе моладзь. У красавіку сям'я праходзіць мінімум колькасці, потым расце з кожным днём.
- ЛетаПік сілы: 50–60 тыс. пчол і 8–10 рамак расплоду. Час раення, адводкаў і галоўнага медазбору.
- Канец лета і восеньМатка скарачае кладку, выводзяцца доўгажывучыя зімовыя пчолы, трутняў выганяюць. Сям'я рыхтуецца да зімоўкі.
Ключавы момант — жнівень і верасень. Менавіта тады выводзяцца пчолы, якія павінны дажыць да вясны. Калі ў гэты час сям'я аслабленая кляшчом або галадае, зімовых пчол будзе мала і яны будуць слабыя — і ніякая падкормка ў кастрычніку гэтага ўжо не выправіць.
Соты і ячэйкі
Соты — гэта адначасова радзільны дом, склад і «тэлефонная сетка» сям'і: па іх перадаюцца вібрацыі і пахі. Пчолы будуюць ячэйкі некалькіх тыпаў.
| Ячэйка | Шырыня | Глыбіня | Для чаго |
|---|---|---|---|
| Пчаліная (рабочая) | 5,2–5,4 мм | 10–12 мм | Рабочыя пчолы, мёд, перга |
| Трутнёвая | 6,2–7 мм | 13–16 мм | Трутні, мёд |
| Маточнік | 8–10 мм | 20–25 мм | Толькі маткі, вісіць уніз |
На квадратным дэцыметры сота змяшчаецца каля 400 пчаліных ячэек з кожнага боку. Запячатаны пчаліны расплод — плоскія светла-карычневыя вечкі, трутнёвы — выпуклыя, як кулі. Мёд пчолы запячатваюць белымі сухімі ці «мокрымі» вечкамі, перга ляжыць адкрытай і блішчыць рознымі колерамі.
Тыповая рамка гнязда ўладкаваная па крузе: у цэнтры — расплод, вакол яго — пояс пергі, а ўверсе і па краях — дуга мёду. Парушаны парадак, напрыклад мёд, заліты проста ў цэнтр расплоду, часта азначае, што матцы няма дзе адкладваць яйкі.
Як зразумець, што з сям'ёй усё добра
Пачаткоўцу не абавязкова бачыць матку на кожным аглядзе. Значна важней чытаць сляды яе працы.
- Ёсць яйкі. Адно яйка на дне кожнай ячэйкі, стаіць роўна пасярэдзіне. Паколькі яйкі жывуць тры дні, яны даказваюць: матка была тут не пазней за тры дні таму.
- Ёсць адкрыты расплод рознага ўзросту — ад маленькіх «коскаў» да буйных колцаў у малачку.
- Запячатаны расплод суцэльны, з рэдкімі пропускамі, вечкі роўныя і сухія, без праваленых і прадзіраўленых.
- Ёсць запасы: мёд над расплодам і перга вакол яго, а вясной пасля выстаўкі — не менш за 8–10 кг мёду.
- Пчолы спакойныя і роўна гудуць, на летку няма бойак і куч мёртвых пчол.
Як знайсці матку
- Працуйце спакойна і мала дыміце. Ад дыму і струсу матка бегае і хаваецца.
- Пачынайце з рамак, дзе ёсць яйкі. Звычайна гэта цэнтр гнязда. Крайнія рамкі з мёдам можна не разглядаць.
- Спачатку аглядайце бок рамкі, павернуты да суседняй — матка сыходзіць ад святла на адваротны бок.
- Шукайце не матку, а малюнак. Пчолы світы стаяць вакол яе «рамонкам», галовамі ўнутр, а доўгае брушка вылучаецца сярод круглых пчаліных целаў.
- Пазначце знойдзеную матку каляровай кропкай на спінцы — наступным разам вы знойдзеце яе за секунды і будзеце ведаць яе ўзрост.
Трывожныя прыкметы
Няма ні яек, ні адкрытага расплоду ў сезон, пчолы гудуць «выццём» — сям'я, хутчэй за ўсё, засталася без маткі. Не спяшайцеся: калі ёсць запячатаныя маточнікі або маладая неплодная матка яшчэ не пачала чарвіць, трэба пачакаць да двух тыдняў.
