Пчала, якая знайшла ліпу за два кіламетры ад пасекі, вяртаецца ў цёмны вулей і за пару хвілін тлумачыць сёстрам, куды ляцець. Без слоў — танцам, пахам і вібрацыяй. Мова пчол — адзін з самых складаных спосабаў зносін у свеце жывёл, і пчаляр, які разумее хаця б яе асновы, па-іншаму чуе і бачыць сваю пасеку.
Карл фон Фрыш і разгадка танцаў
Пра тое, што пчолы «танчаць» на сотах, пчаляры ведалі яшчэ ў XVIII–XIX стагоддзях. Але сэнс гэтых рухаў расшыфраваў аўстрыйскі заолаг Карл фон Фрыш. З 1910-х гадоў ён працаваў з пчоламі: даказаў, што яны адрозніваюць колеры, а потым дзесяцігоддзямі прывучаў пазначаных збіральніц да кармушак з сіропам і сачыў, як яны танчаць у шкляным назіральным вулі.
Галоўную выснову фон Фрыш сфармуляваў у 1940-х: форма і кірунак танца нясуць дакладную інфармацыю пра адлегласць і кірунак да крыніцы корму. Кніга «Танцавальная мова і арыентацыя пчол» (1965) падвяла вынік паўстагоддзя працы.
У 1973 годзе фон Фрыш разам з Конрадам Лорэнцам і Нікаласам Тынбергенам атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне — за адкрыцці ў галіне арганізацыі індывідуальных і групавых паводзін жывёл. Гэта адна з нямногіх Нобелеўскіх прэмій, у аснове якой — назіранні за звычайнымі свойскімі пчоламі.
Жыццё пчол падобнае да чароўнай студні: чым больш з яе чэрпаеш, тым больш у ёй застаецца.
— Карл фон Фрыш
Кругавы і віляльны танец
Вярнуўшыся з багатага ўзятку, збіральніца аддае нектар прыёмшчыцам і пачынае танчыць на соце — часцей за ўсё недалёка ад лятка, на «танцпляцоўцы». Вакол яе збіраюцца пчолы-паслядоўніцы: яны дакранаюцца да танцоўшчыцы вусікамі, счытваюць рухі, пах кветкі і спрабуюць прынесены нектар.
Кругавы танец пчала выконвае, калі корм блізка — у межах некалькіх дзясяткаў метраў: яна бегае па невялікім крузе, раз-пораз змяняючы кірунак. Сігнал гучыць прыкладна так: «побач ёсць корм, шукайце па паху». Цяпер многія даследчыкі лічаць кругавы танец проста вельмі кароткім віляльным.
Віляльны танец (яго яшчэ называюць васьмёркай) — для далёкіх крыніц. Пчала прабягае прамы адрэзак, хутка віляючы брушкам з боку ў бок і гудучы крыламі, потым па паўкругу вяртаецца да пачатку, зноў робіць віляльны прабег і вяртаецца ўжо па другім баку. Атрымліваецца фігура, падобная да лічбы 8.
Кірунак: сонца і вертыкаль сота
У вулі цёмна, і сонца не відаць. Таму пчала карыстаецца заменай: кірунак уверх па вертыкальным соце адпавядае кірунку на сонца. Калі кветкі знаходзяцца на 40° правей ад сонца, віляльны прабег адхіляецца на 40° управа ад вертыкалі. Прабег строга ўверх — «ляціце на сонца», уніз — «ляціце ад сонца».
Адлегласць: працягласць прабегу
Чым далей корм, тым даўжэй доўжыцца віляльны прабег. Грубая «шкала» — каля секунды віляння на кіламетр шляху, але ў розных парод і нават сем'яў каліброўка крыху адрозніваецца. Пчала вымярае адлегласць не ў метрах, а па «аптычнай плыні» — колькі краявіду праносіцца ў яе перад вачыма ў палёце. Таму над вадой або роўным полем дыстанцыя часам «збіваецца».
Якасць: інтэнсіўнасць танца
Салодкі нектар побач з вуллем — нагода танчыць горача: больш паўтораў, карацейшыя зваротныя паўкругі, больш увагі паслядоўніц. Слабую крыніцу пчала рэкламуе млява або не рэкламуе зусім. Так сям'я без усялякага «начальніка» перакідвае збіральніц на самыя выгадныя ўчасткі.
Папраўка на рух сонца
Сонца зрушваецца па небе ў сярэднім на 15° за гадзіну. Пчала, якая танчыць доўга, паступова паварочвае вугал прабегу ўслед за сонцам — яна «памятае» яго ход. А ў пахмурнае надвор'е арыентуецца па палярызацыі святла ад участкаў блакітнага неба.
Спрэчкі і доказы
Тэорыю фон Фрыша прынялі не адразу. У 1960-х амерыканец Адрыян Венер сцвярджаў, што пчолы знаходзяць корм толькі па паху, а танец — толькі пабочны рытуал. Спрэчка расцягнулася на гады і падштурхнула дзясяткі эксперыментаў.
- Джэймс Гулд (1975) «падмануў» паслядоўніц: танцоўшчыцам зафарбоўвалі простыя вочкі, і яны танчылі па сіле цяжару, а паслядоўніцы бачылі лямпу і «чыталі» танец адносна яе. Навічкі ляцелі туды, куды паказваў так прачытаны танец, а не да сапраўднай кармушкі.
- Робат-пчала (Міхельсен, канец 1980-х — пачатак 1990-х) — механічная мадэль на соце, якая «танчыла» і пасылала жывых пчол у зададзеным кірунку.
- Гарманічны радар (Райлі з калегамі, 2005, часопіс Nature) — да спінак пчол-навічкоў мацавалі малюсенькія транспондэры і адсочвалі палёт. Пчолы ляцелі ў паказаным танцам кірунку на паказаную адлегласць, а ўжо на месцы шукалі кветку па паху.
Вынік: мелі рацыю абодва бакі. Танец задае вектар, а пах і зрок дапамагаюць знайсці мэту на апошніх метрах.
Іншыя сігналы на соце
Акрамя «васьмёркі» пчолы выкарыстоўваюць яшчэ некалькі сігналаў. Яны менш прыкметныя, але расказваюць пра стан сям'і.
| Сігнал | Як выглядае | Што азначае |
|---|---|---|
| Страсянне (вібрацыйны сігнал) | Пчала хапае іншую нагамі і хутка трасе целам 1–2 секунды | «Актывізуйцеся»: больш пчол выходзіць на працу або рыхтуецца да вылету роя |
| Трэмар-танец | Павольная «дрыготкая» хада па соце | Збіральніца доўга не можа здаць нектар — патрэбныя дадатковыя прыёмшчыцы |
| Стоп-сігнал | Кароткі ўдар галавой з піскам, часта па танцоўшчыцы | «Не клічы туды»: ля крыніцы небяспека або там цесна |
Трэмар-танец апісаў Томас Сілі ў пачатку 1990-х: ён паказаў, што так сям'я рэгулюе баланс паміж збіральніцамі і прыёмшчыцамі. Калі нектар ідзе моцнай плынню, прыёмшчыцы не спраўляюцца, і трэмар-танцы пераводзяць частку пчол на прыёмку.
Мова пахаў: ферамоны
Калі танец — гэта «мова», то ферамоны — пастаянны фон, па якім сям'я кожную хвіліну ведае, ці ўсё ў парадку. Пахі пчала ўспрымае вусікамі: на кожным з іх тысячы нюхальных пор-пласцінак.
Матачнае рэчыва
Матка вылучае матачнае рэчыва (ферамон ніжнясківічных залоз, у англамоўнай літаратуры — QMP), галоўны кампанент якога — 9-аксо-2-дэцэнавая кіслата. Світа пчол увесь час аблізвае матку і разносіць ферамон па гняздзе. Пакуль яго дастаткова, рабочыя пчолы не закладваюць маточнікі, а іх яечнікі не развіваюцца. Калі матка знікла, сям'я заўважае гэта ўжо праз некалькі гадзін.
Насонаўская залоза: «сюды, дадому!»
На кончыку брушка ў рабочай пчалы ёсць насонаўская залоза. Пчала прыўздымае брушка, адкрывае залозу і махае крыламі, накіроўваючы духмяную плынь назад. Пах — цытрынава-гераневы: у складзе гераніёл, цытраль і роднасныя рэчывы.
Пчаляр бачыць гэта пры пасадцы роя: калі рой ссыпаецца ў раёўню або новы вулей, ля ўвахода выстройваюцца пчолы з паднятымі брушкамі і «трубяць» — клічуць астатніх. Тое ж адбываецца, калі страсянуць пчол перад летком: яны хутка знаходзяць уваход.
Трывожны ферамон: пах банана
Укусіўшы, пчала пакідае джала і разам з ім — трывожны ферамон. Яго галоўны кампанент — ізаамілацэтат, рэчыва з пахам спелага банана або грушавай эсэнцыі. Вартавыя падхопліваюць сігнал, прыўздымаюць брушка і махаюць крыламі, распаўсюджваючы яго, — і да месца ўкусу кідаюцца новыя абаронцы. Таму за першым укусам часта ідуць яшчэ некалькі.
Дым дзейнічае двума шляхамі. Ён заглушае трывожны ферамон, і сігнал не распаўсюджваецца па сям'і. А яшчэ ён прымушае пчол набраць мёду з ячэек: сытыя пчолы спакайнейшыя і радзей джаляць.
Ферамоны расплоду і след на летку
Лічынкі вылучаюць ферамоны расплоду (сумесь эфіраў тлустых кіслот, а ў самых маладых лічынак — лятучы E-β-ацымен). Яны падахвочваюць кармілак карміць расплод, збіральніц — насіць пылок, а таксама стрымліваюць развіццё яечнікаў рабочых пчол. Адкрыты расплод у сям'і — сам па сабе магутны сігнал, таму рамка з маладым расплодам супакойвае безматочную сям'ю і ўтрымлівае рой у новым вулі.
Пчолы, якія ходзяць па прылётнай дошцы, пакідаюць лапкамі ферамон следу. Ён дапамагае збіральніцам хутчэй знайсці ўваход, асабліва калі вулей пераставілі або змянілі леток.
Гукі вулля
Пчолы не чуюць гук вушамі, як мы, — яны ўспрымаюць вібрацыі сота нагамі і ваганні паветра вусікамі. Але для пчаляра гук — каштоўны спосаб «зазірнуць» у вулей, не разбіраючы яго.
Спевы матак
Перад выхадам роя або калі ў сям'і некалькі матак, можна пачуць спевы матак. Маладая матка, якая выйшла з маточніка, «цюкае»: выдае серыю гукаў «цю-цю-цю», прыціскаючыся да сота. Маткі, што яшчэ сядзяць у маточніках, адказваюць глушэй — «квакаюць» («ква-ква»). Пчаляры ведаюць: калі ўвечары ля вулля чуваць цюканне, сям'я гатовая выйсці другім роем (другаком).
Гул сям'і і «выццё» безматочнай сям'і
Здаровая сям'я гудзе роўна і спакойна, а на лёгкі стук па сценцы адказвае кароткім узмацненнем гулу, які хутка сціхае. Безматочная сям'я гучыць інакш: яна «вые» — гул вышэйшы, гучнейшы, трывожнейшы, пасля стуку доўга не супакойваецца. Пчолы на летку бегаюць бязладна, горш працуюць. Гэта сігнал для тэрміновага агляду.
Пчаліная дэмакратыя: як рой выбірае дом
Амерыканскі біёлаг Томас Сілі, развіваючы працы Марціна Ліндаўэра, вучня фон Фрыша, прысвяціў дзесяцігоддзі таму, як рой выбірае новае жыллё. Вынікі ён апісаў у кнізе «Пчаліная дэмакратыя» (2010).
- Гадзіна 0Рой садзіцца на галінуТысячы пчол вісяць клубам з маткай унутры. Некалькі сотняў вопытных збіральніц становяцца разведчыцамі.
- Гадзіны — дніПошук і «агітацыя»Разведчыцы аглядаюць дуплы і пустыя вуллі, а вярнуўшыся, танчаць на паверхні клуба. Чым лепшае месца, тым гарачэйшы і даўжэйшы танец.
- АдборСлабыя варыянты згасаюцьКожная разведчыца з часам танчыць усё менш. Прыхільніцы добрых месцаў набіраюць новых «выбаршчыц», за дрэнныя месцы агітаваць перастаюць; канкурэнтак тармозяць стоп-сігналы.
- КворумНа месцы 15–20 разведчыцКалі ля аднаго дупла адначасова збіраецца дастаткова разведчыц, яны разумеюць: рашэнне прынята.
- ВылетРазагрэў і палётРазведчыцы «трубяць», рой разаграе мышцы да палётнай тэмпературы, узлятае і ляціць за «дасведчанымі» пчоламі да новага дома.
Рой аддае перавагу поласці каля 40 літраў з невялікім летком, размешчанай на некалькі метраў над зямлёй. Гэтым карыстаюцца пчаляры, калі ставяць пасткі. Падрабязней пра тое, чаму сям'я раіцца і як гэта папярэдзіць, — у артыкуле пра раенне пчол.
Што гэта азначае для пчаляра
Веданне пчалінай мовы — не толькі цікавая навука, але і прамая карысць на пасецы.
- Працуйце з дымаром. Невялікая порцыя дыму ў леток перад адкрыццём вулля заглушае трывожны ферамон. Дыміце ўмерана: лішак дыму збівае пчол з працы.
- Не пахніце «трывогай». Ніякіх бананаў, рэзкай парфумерыі і паху поту. Чыстае адзенне і спакойныя рухі змяншаюць колькасць укусаў.
- Пазначайце матку. Знайсці яе на рамцы значна прасцей, і вы дакладна ведаеце, ці тая гэта матка, — ціхая змена матак інакш праходзіць незаўважанай.
- Слухайце вулей. «Выццё» летам або неспакойны гул зімой — сігнал да агляду. Цюканне матак у раёвую пару — папярэджанне пра другак.
- Назірайце за летком. Пчолы з паднятымі брушкамі ля ўвахода — нармальны «збор» пасля страсання або пасадкі роя; шмат пчол з абножкай — у сям'і ёсць расплод і матка працуе.
- Выкарыстоўвайце пахі сабе на карысць. Рамка адкрытага расплоду ўтрымае рой у новым вулі, а прынада з цытралем прывабіць рой у пастку.
Усё, што вы пачулі і ўбачылі ля лятка, — «выццё», цюканне, незвычайныя паводзіны пчол, — запісвайце ў журнал аглядаў: так лягчэй заўважыць заканамернасці і не прапусціць праблему. Пра будову сям'і і ролі пчол — у артыкуле пра пчаліную сям'ю.
