Увесь год пасекі — падрыхтоўка да некалькіх тыдняў лета, калі кантрольны вулей прыбаўляе па тры–пяць кілаграмаў у дзень. Гэта галоўны ўзятак, і ад яго залежыць, будзе сезон мядовым ці «на корм». Разбіраем, якія летнія меданосы яго даюць, колькі мёду можна чакаць з гектара, чаму ліпа цячэ не кожны год і як чытаць графік вагаў, каб не прапусціць пачатак і канец.
Што такое галоўны ўзятак і як яго ўбачыць
Узятак на пасецы ёсць амаль заўсёды, пакуль нешта цвіце: вярба, сады, дзьмухавец, канюшына. Але вясной і ў пачатку лета пчолы прыносяць роўна столькі, колькі сям'я з'ядае на развіццё, — гэта падтрымліваючы ўзятак. Галоўны ўзятак — перыяд, калі нектару прыносяць прыкметна больш, чым сям'я расходуе, і лішак складваецца ў соты як таварны мёд. У сярэдняй паласе ён звычайна прыпадае на канец чэрвеня — ліпень, доўжыцца ад дзесяці дзён да месяца і дае асноўную частку ўраджаю года.
Убачыць яго можна па паводзінах пчол: лёт шчыльны да цемры, вулей гудзе ўначы — сям'я выпарвае ваду з нектару, каля лятка пахне мёдам, пчолы «пабялілі» верх сотаў свежым воскам. Але дакладны інструмент адзін — кантрольны вулей на вагах. Моцную сям'ю ставяць на вагі і кожны вечар запісваюць вагу. Прыбаўка 0,5–1 кг — падтрымліваючы ўзятак; 2–5 кг за суткі — галоўны; ва ўдалыя дні на ліпе ці кіпрэі сям'я можа прынесці 8–10 кг і больш. Калі прыбаўка змяняецца мінусам, узятак скончаны: час здымаць магазіны і адпампоўваць.
Калі на пасецы стаяць разумныя вагі Beehive, графік прыбаўкі малюецца сам: відаць і дзень, калі «пацякла» ліпа, і правал у дажджлівы тыдзень, і момант, калі сям'я перайшла з набору на расход. Па такіх графіках за два–тры сезоны ў вас складваецца ўласная карціна ўзятку ў сваёй мясцовасці — дакладнейшая за любы даведнік.
Галоўныя летнія меданосы
Медапрадукцыйнасць ніжэй пазначана ў кілаграмах мёду з гектара суцэльнага цвіцення — гэта не тое, што збярэ ваша пасека, а патэнцыял расліны ў добрых умовах. Па розных крыніцах лічбы прыкметна разыходзяцца, таму лічыце іх арыенцірам, а не абяцаннем.
Лес і ўзлесак: маліна, крушына, кіпрэй
Маліна (Rubus idaeus) цвіце ў сярэдзіне чэрвеня — пачатку ліпеня на высечках, узлесках і ў садах. Медапрадукцыйнасць лясных зараснікаў — прыкладна 60–100 кг/га, па некаторых звестках да 150. Яе цэняць за надзейнасць: паніклая кветка засцерагае нектар ад дажджу, і пчолы працуюць на маліне нават у прахалоднае пахмурнае надвор'е, калі ліпа маўчыць. Мёд светлы, з далікатным водарам, крышталізуецца павольна.
Крушына ломкая (Frangula alnus) — непрыкметны куст сырых лясоў, які цвіце доўга, з канца мая да ліпеня, і дае па розных ацэнках 15–35 кг/га. Сама па сабе таварнага мёду не дае, але ў лясных раёнах разам з малінай закрывае чэрвеньскае бязузятачча.
Кіпрэй вузкалісты, ён жа іван-чай (Chamaenerion angustifolium), — галоўны меданос поўначы, высечак і згарышчаў. Цвіце з пачатку ліпеня да сярэдзіны жніўня, медапрадукцыйнасць 300–500 кг/га, у сырое цёплае лета называюць і 600. Нектар выдзяляецца багата пры цёплым вільготным надвор'і; у засуху кіпрэй хутка «перасыхае». Мёд вадзяніста-празрысты з зеленаватым адценнем, вельмі далікатны, крышталізуецца ў белую саліста-падобную масу. Зараснікі кіпрэю жывуць 5–7 гадоў пасля высечкі ці пажару, потым іх глушыць малады лес — пчаляры качуюць за імі.
Луг і поле: канюшына, буркун, сіняк, эспарцэт
Белая канюшына (Trifolium repens) цвіце з чэрвеня да самай восені на пашах, узбочынах, у дварах. Медапрадукцыйнасць 50–100 кг/га, але яна моцна залежыць ад вільгаці: у сухое лета канюшына амаль не выдзяляе нектар, пасля дажджоў ажывае. Мёд светлы, амаль белы, з тонкім смакам, крышталізуецца хутка. Чырвоная канюшына пчолам даступная горш: доўгая трубка кветкі — для чмялёў, пчолы бяруць з яе нектар толькі пры багатым выдзяленні і на другім укосе.
Буркун белы і жоўты (Melilotus albus, M. officinalis) — адны з самых прадукцыйных лугавых меданосаў: 200–300 кг/га, у добрых умовах да 500. Двухгадовік, цвіце з чэрвеня па жнівень, жыве на пустках, насыпах, аблогах і сеецца як сідэрат і кармавая культура. Засухаўстойлівы і выдзяляе нектар нават у спёку, калі канюшына ўжо здалася. Мёд светла-бурштынавы ці белы, з лёгкім ванільным водарам, крышталізуецца ў дробназярністую масу.
Сіняк звычайны (Echium vulgare) — расліна сухіх схілаў і стэпу, блізкі сваяк агурочнай травы (барага). Цвіце ў чэрвені — ліпені, па даведніках дае 300–400 кг/га і не баіцца засухі: нектар выдзяляецца ўвесь дзень, і пчолы ідуць на яго ахвотней, чым на большасць суседзяў. Мёд светла-бурштынавы, густы, павольна крышталізуецца. На поўдні сіняк адмыслова падсяваюць каля пасек.
Эспарцэт (Onobrychis) — кармавая культура поўдня: Украіны, Чарназем'я, Каўказа, поўдня Еўропы. Цвіце ў канцы мая — чэрвені, дае каля 100–300 кг/га (па розных крыніцах да 400), часта гэта першы моцны ўзятак стэпавай зоны. Мёд светла-бурштынавы, празрысты, з далікатным водарам, крышталізуецца павольна.
Васількі: сіні (Centaurea cyanus) у пасевах жыта і пшаніцы і лугавы (C. jacea) на лугах і аблогах. Прадукцыйнасць 30–100 кг/га, лугавы — вышэйшая і цвіце да верасня. Мёд сіняга васілька зеленаваты, з лёгкай міндальнай гаркавінкай. Лугавое разнатраўе — герань, скабіёза, святаяннік, мацярдушка, шалфей, дзікая мята — у суме дае 20–50 кг/га, затое доўга, з чэрвеня па жнівень, і ў лугапашавых раёнах складваецца ў няспешны, але роўны ўзятак і ў поліфлёрны мёд з багатым смакам.
Ліпа — каралева сярэдняй паласы
Ліпа дробналістая (Tilia cordata) цвіце ў канцы чэрвеня — сярэдзіне ліпеня, усяго 10–14 дзён, і за гэты час ва ўдалы год дае больш, чым усе астатнія меданосы разам. Медапрадукцыйнасць суцэльных насаджэнняў ацэньваюць у 500–1000 кг/га, адно дарослае дрэва — прыкладна ў 10–15 кг; на Далёкім Усходзе, дзе растуць ліпа амурская і маньчжурская, кантрольны вулей паказвае па 10–20 кг за суткі. У горадзе ліпы ў парках і на вуліцах даюць гарадскім пасекам стабільны, хоць і меншы ўзятак.
Але ліпа капрызная. Яна выдзяляе нектар пры цёплым, вільготным і ціхім надвор'і, лепш за ўсё пры +20…+26 °C пасля цёплай ночы. Халодная ноч, сухі вецер, спёка вышэй за 30 °C ці дождж, які вымывае нектар з адкрытай кветкі, — і ўзятку няма. Добра цячэ яна раз на тры–пяць гадоў, і дасведчаныя пчаляры ніколі не ставяць сезон толькі на яе. Мае значэнне і ўзрост: дрэвы, маладзейшыя за 20–25 гадоў, цвітуць слаба, максімум — у 40–80-гадовых, а старыя і зацененыя даюць мала. Мёд светла-бурштынавы, з характэрным ментолава-ліпавым водарам, крышталізуецца за 1–3 месяцы ў светлую дробназярністую масу.
Сельгаскультуры: грэчка, сланечнік, каляндра
Грэчка (Fagopyrum esculentum) — галоўны палявы меданос Беларусі, Украіны, Паволжа і Чарназем'я. Цвіце з ліпеня да сярэдзіны жніўня, 30–40 дзён, медапрадукцыйнасць 60–100 кг/га, на добрых сартах і глебах называюць 150–200. Галоўная асаблівасць — нектар выдзяляецца ў першай палове дня: раніцай пчолы ідуць на грэчку валам, а да абеду кветкі «перасыхаюць» і лёт сціхае. Любіць цёплыя ночы і вільготнае паветра; у сухую спёку дае мала. Мёд цёмны, чырванавата-карычневы, з рэзкім смакам і водарам, багаты на жалеза, крышталізуецца хутка і буйназярніста.
Сланечнік (Helianthus annuus) — меданос стэпавага поўдня: Украіны, поўдня Расіі, Венгрыі, Балкан. Цвіце ў ліпені — жніўні каля месяца, дае 30–50 кг/га; сучасныя гібрыды выдзяляюць менш за старыя сарты, але плошчы велізарныя, і сланечнік застаецца галоўным узяткам цэлых абласцей. Мёд залаціста-жоўты, з лёгкай цярпкасцю, крышталізуецца вельмі хутка — на працягу двух–трох тыдняў, часам прама ў сотах. Адпампоўваць яго трэба адразу і не пакідаць на зіму.
Каляндра (Coriandrum sativum) сеюць на поўдні як эфірна-алейную культуру. Цвіце ў чэрвені — ліпені, медапрадукцыйнасць па розных звестках 100–200 кг/га і вышэй. Мёд бурштынавы, з моцным прыпраўным водарам, які з часам мякчэе; крышталізуецца павольна.
Сеяныя меданосы: фацэлія і іншыя
Фацэлія піжмалістая (Phacelia tanacetifolia) — лепшы з сеяных меданосаў і самы даступны спосаб кіраваць узяткам. Зацвітае праз 5–7 тыдняў пасля пасеву і цвіце каля месяца; сеючы ў тры–чатыры тэрміны з мая па ліпень, можна атрымаць цвіценне з чэрвеня да замаразкаў. Медапрадукцыйнасць 150–300 кг/га, у цёплае вільготнае лета называюць і 400–500. Нектар выдзяляецца ўвесь дзень, і пчолы працуюць на фацэліі да вечара. Мёд светлы, амаль белы ці зеленаваты, далікатны, крышталізуецца павольна. Паласа фацэліі ў 0,5–1 га побач з пасекай закрывае чэрвеньскае бязузятачча і трымае сем'і ў рабочым стане да ліпы. Побач сеюць гарчыцу белую (зацвітае яшчэ раней, праз 4–5 тыдняў), агурочную траву, буркун, а на поўдні — сіняк і эспарцэт.
Верас: мост у восень
У жніўні лета здае: адцвітаюць ліпа і кіпрэй, дацвітае грэчка. На пясках і балотах зацвітае верас (Calluna vulgaris) — на Палессі, у Прыбалтыцы, Скандынавіі ён дае апошні таварны мёд, цёмны, жэлепадобны, з гаркавінкай. Пра верас, залатарнік і іншыя меданосы канца сезона — у артыкуле пра восеньскія меданосы.
Летнія меданосы: тэрміны, прадукцыйнасць, мёд
Тэрміны — для Беларусі і сярэдняй паласы Расіі; ва Украіне і на поўдні Еўропы ўсё на адзін–тры тыдні раней, на поўначы — пазней.
| Меданос | Тып | Цвіценне | кг/га | Мёд |
|---|---|---|---|---|
| Маліна | лясны, садовы | сярэдзіна чэрвеня — пачатак ліпеня | 60–100 | светлы, далікатны, крышталізуецца павольна |
| Крушына | лясны | канец мая — ліпень | 15–35 | у сумесі з лясным |
| Кіпрэй (іван-чай) | лясны, згарышчы і высечкі | ліпень — сярэдзіна жніўня | 300–500 | празрысты, зеленаваты, крышталізуецца ў белую масу |
| Канюшына белая | дзікарослы, пашы | чэрвень — верасень | 50–100 | амаль белы, тонкі смак, садзіцца хутка |
| Буркун белы і жоўты | дзікарослы, сеяны | чэрвень — жнівень | 200–300 | светлы, ванільны водар, дробназярністы |
| Сіняк | дзікарослы, сеяны (поўдзень) | чэрвень — ліпень | 300–400 | светла-бурштынавы, густы, садзіцца павольна |
| Эспарцэт | сельгаскультура (поўдзень) | канец мая — чэрвень | 100–300 | светла-бурштынавы, празрысты, садзіцца павольна |
| Васілёк сіні / лугавы | пустазельна-палявы / лугавы | чэрвень — жнівень / верасень | 30–100 | зеленаваты, з міндальнай гаркавінкай |
| Ліпа дробналістая | лясны, паркавы | канец чэрвеня — сярэдзіна ліпеня | 500–1000 | светла-бурштынавы, ментолавы водар, садзіцца за 1–3 месяцы |
| Грэчка | сельгаскультура | ліпень — сярэдзіна жніўня | 60–100 (да 200) | цёмны, рэзкі, багаты на жалеза, садзіцца хутка |
| Сланечнік | сельгаскультура (поўдзень) | ліпень — жнівень | 30–50 | залацісты, садзіцца за 2–3 тыдні |
| Каляндра | сельгаскультура (поўдзень) | чэрвень — ліпень | 100–200 | бурштынавы, прыпраўны водар |
| Фацэлія | сеяны | праз 5–7 тыдняў пасля пасеву | 150–300 | светлы, далікатны, садзіцца павольна |
| Лугавое разнатраўе | дзікарослае | чэрвень — жнівень | 20–50 | поліфлёрны, багаты смак |
| Верас | дзікарослы | жнівень — верасень | 100–200 | цёмны, жэлепадобны, з гаркавінкай |
Тыпы ўзятку па рэгіёнах і бязузятачны перыяд
Які менавіта меданос стане галоўным, залежыць ад таго, што атачае пасеку. Прынята адрозніваць тры тыпы ўзятку.
- Лясны — Беларусь, поўнач і захад Расіі, Прыбалтыка, Скандынавія, Карпаты. Апора — маліна і крушына ў чэрвені, ліпа ў пачатку ліпеня, кіпрэй на высечках у ліпені — жніўні. Узятак расцягнуты, рэдка вельмі моцны, затое ўстойлівы: калі маўчыць ліпа, нясе маліна ці кіпрэй.
- Палявы — поўдзень Беларусі, Украіна, Чарназем'е, Паволжа, поўдзень Польшчы, Венгрыя. Рапс у маі — чэрвені, эспарцэт і каляндра, затым грэчка і сланечнік у ліпені — жніўні. Узятак залежыць ад севазвароту: поле, якое было грэчкай сёлета, налета стане пшаніцай, і пасеку даводзіцца перавозіць.
- Лугавы і стэпавы — поймы, пашы, цалінныя схілы. Канюшына, буркун, сіняк, васілёк, разнатраўе з чэрвеня да жніўня. Узятак роўны, 1–2 кг у дзень, мёд поліфлёрны.
У большасці мясцовасцей лета падзелена на два перыяды. Першы — падтрымліваючы ўзятак мая — пачатку чэрвеня: сады, дзьмухавец, рапс, клён. Другі — галоўны з канца чэрвеня. Паміж імі, звычайна ў другой палове чэрвеня, надыходзіць бязузятачны перыяд: сады адцвілі, ліпа яшчэ не раскрылася. Гэта самы раявы час сезона: сем'і моцныя, працы няма, і ўсё, што не паспелі зрабіць супраць раення, адгукнецца цяпер.
Перажыць бязузятачча дапамагаюць чатыры рэчы: сеяныя меданосы (фацэлія, гарчыца, буркун), пасеяныя ў маі; качоўка на маліну, крушыну ці ранні буркун; загрузка сем'яў працай — адводкі, вашчына, вывад матак; і спакой — не выломваць матачнікі без разбору, а дзяліць моцныя сем'і, якія ўсё роўна сабраліся раіцца. Падрабязней пра раявы перыяд — у артыкуле пра раенне пчол.
Чаму нектар не заўсёды выдзяляецца
Меданос цвіце — а вагі стаяць. Так бывае часта, і прычына амаль заўсёды ў надвор'і. Нектар — гэта цукровы раствор, які расліна выдзяляе з нектарнікаў, калі ў яе ёсць лішак прадуктаў фотасінтэзу і вады. Любы дэфіцыт перакрывае кран.
- Тэмпература. Большасць меданосаў выдзяляюць нектар пры +20…+30 °C, оптымум для ліпы і грэчкі — +22…+26 °C. Ніжэй за +15 °C выдзяленне амаль спыняецца, вышэй за +32 °C нектар гусцее і высыхае ў кветцы.
- Цёплая ноч. Нектар, які пчолы збяруць заўтра, расліна рыхтуе ўначы. Пасля халоднай ночы (ніжэй за +10…+12 °C) ліпа і грэчка раніцай амаль пустыя, нават калі дзень гарачы. Начныя замаразкі ў чэрвені забіваюць узятак на некалькі дзён.
- Вільготнасць. Найлепшае выдзяленне — пры 60–80 % вільготнасці паветра, пасля цёплага дажджу, у парнае надвор'е. Сухі вецер (сухавей) за дзень «высушвае» і ліпу, і грэчку. Але і залева падчас цвіцення вымывае нектар з адкрытых кветак ліпы, маліны, кіпрэю.
- Засуха. Пры недахопе вільгаці ў глебе расліна спыняе выдзяляць нектар і скідае кветкі. Канюшына, кіпрэй і грэчка пакутуюць першымі; буркун і сіняк трымаюцца даўжэй за ўсіх.
- Сама расліна. Узрост (ліпа), сорт (сланечнік, грэчка), стан пасля мінулага года, багацце кветак. Ліпа багата цвіце і цячэ раз на тры–пяць гадоў — пасля года багатага цвіцення дрэва адпачывае.
Качоўка на меданосы
Калі ў пасекі няма свайго моцнага меданосу, за ім едуць. Качоўка — перавозка сем'яў да квітнеючага масіву: на рапс у маі, на ліпу ці маліну ў пачатку ліпеня, затым на грэчку, кіпрэй, сланечнік, верас. Стацыянарная пасека ў сярэднім збірае адзін–два галоўныя ўзяткі, качавая — тры–чатыры за сезон, і ўраджай адрозніваецца ў разы. Але качоўка каштуе сіл, грошай і рызыкі, таму лічыце, ці вартая яна таго.
Адлегласць. Пчала лятае па нектар і за 5–7 км, але прадукцыйны радыус — каля 2–3 км: далей збіральніца спальвае на дарогу амаль столькі ж, колькі прыносіць. Круг радыусам 2 км — гэта прыкладна 1250 га, радыусам 3 км — каля 2800 га. Калі масіў грэчкі ці ліпавы лес ляжаць далей за 3 км ад пасекі, для вашых пчол ён амаль не існуе; бліжэй за 1 км — працуе ў поўную сілу. Адсюль простае правіла: качаваць варта, калі меданос далей за 3 км, а плошча яго на новым месцы — хаця б дзясяткі гектараў палявой культуры ці суцэльныя насаджэнні ліпы, кіпрэю.
Нагрузка на масіў. Арыенціры па нормах пчолаапылення: на грэчку ставяць 2–3 сям'і на гектар, на сланечнік — 0,5–1, на фацэлію і буркун — 2–4, на ліпавы лес — некалькі сем'яў на гектар насаджэнняў у радыусе лёту. Калі на тым жа полі ўжо стаяць тры чужыя пасекі, дзяліць узятак давядзецца на ўсіх. Насычанасць пасекамі расце з кожным годам, асабліва каля рапсу і сланечніка, і месца лепш дамаўляць загадзя — з гаспадаркай і з суседзямі.
Калі і як. Вывозяць сем'і да пачатку цвіцення, а не ў яго разгар: пчолам трэба два–тры дні, каб асвоіць мясцовасць. Перавозяць уначы ці ранняй раніцай, калі ўсе збіральніцы дома, з зачыненымі ляткамі, адкрытай вентыляцыяй і надзейна змацаванымі корпусамі. На месцы ставяць вуллі ляткамі да масіву, а кантрольны вулей — на вагі з першага вечара: ён адразу пакажа, ці цячэ меданос, ці час ехаць далей. Вывозяць, калі прыбаўка ўпала да нуля два–тры дні запар. Не забудзьце, што ў розных краінах качоўка патрабуе ветэрынарнага пашпарта пасекі і паведамлення мясцовай службы — удакладніце правілы ў сябе.
Як спланаваць сезон
Тэрміны цвіцення плывуць па гадах: у ранні год ліпа раскрываецца ў сярэдзіне чэрвеня, у позні — пасля 10 ліпеня; розніца паміж поўднем Беларусі і Смаленшчынай — тыдзень–паўтара, паміж Кіевам і Пецярбургам — два–тры. Таму планаваць варта не па датах, а па дзвюх рэчах.
Першая — феналогія сваёй мясцовасці: ад масавага цвіцення дзьмухаўца да ліпы ў сярэдняй паласе праходзіць каля 40–45 дзён, ад ліпы да грэчкі — адзін–два тыдні. Убачылі дзьмухавец — праз шэсць тыдняў ліпа, а значыць, збіральніцы для яе павінны вывесціся з яек, адкладзеных прама цяпер. Другая — карта. На сайце ёсць карта цвіцення меданосаў: для любой кропкі яна паказвае чаканыя тэрміны цвіцення ліпы, грэчкі, кіпрэю, сланечніка і іншых раслін з папраўкай на клімат. А ў праграме Beehive такі ж каляндар цвіцення ўбудаваны ў картку пасекі і лічыцца па яе каардынатах — так зручна звяраць, што павінна зацвісці каля вашых вулляў на гэтым тыдні, і супастаўляць з графікам вагаў. Для буйных гарадоў Беларусі і Расіі ёсць гатовыя календары цвіцення.
- Вызначце свой галоўны меданос. Абыдзіце ці аб'едзьце радыус 2–3 км вакол пасекі: колькі там ліпы, якія палі засеяны, ці ёсць свежыя высечкі, лугі, пусткі з буркуном.
- Адлічыце назад 40–45 дзён ад чаканага пачатку яго цвіцення — гэта акно, калі сем'і павінны вырошчваць максімум расплоду.
- Закладзіце мост праз бязузятачча: пасейце фацэлію ў пачатку мая, запланіруйце адводкі і вывад матак на чэрвень.
- Вырашыце, ці качаваць. Калі галоўнага меданосу ў радыусе лёту няма ці ён далёка — знайдзіце масіў і дамоўцеся пра месца загадзя.
- Запішыце вынікі. Дата пачатку і канца ўзятку, сутачныя прыбаўкі, надвор'е, адпампоўка — праз два–тры гады дзённік пчаляра стане вашым асабістым календаром меданосаў.
Што цвіце да галоўнага ўзятку — у артыкуле пра веснавыя меданосы, што пасля — пра восеньскія, а як летнія работы кладуцца на год пасекі — у календары пчаляра.
