Cały rok na pasiece to przygotowanie do kilku letnich tygodni, kiedy ul kontrolny przybiera po trzy–pięć kilogramów dziennie. To pożytek główny i od niego zależy, czy sezon będzie miodowy, czy tylko „na zapasy”. Omawiamy, które letnie rośliny miododajne go dają, ile miodu można oczekiwać z hektara, dlaczego lipa nie nektaruje co roku i jak czytać wykres wagi, żeby nie przegapić początku i końca pożytku.
Czym jest pożytek główny i jak go rozpoznać
Pożytek jest na pasiece niemal zawsze, dopóki coś kwitnie: wierzba, sady, mniszek, koniczyna. Jednak wiosną i na początku lata pszczoły przynoszą dokładnie tyle, ile rodzina zużywa na rozwój — to pożytek podtrzymujący. Pożytek główny to okres, w którym nektaru napływa wyraźnie więcej, niż rodzina zużywa, a nadwyżka trafia do plastrów jako miód towarowy. W strefie umiarkowanej przypada zwykle na koniec czerwca i lipiec, trwa od dziesięciu dni do miesiąca i daje większość rocznych zbiorów.
Można go rozpoznać po zachowaniu pszczół: lot jest gęsty aż do zmroku, ul szumi w nocy — rodzina odparowuje wodę z nektaru, przy wylotku pachnie miodem, a pszczoły „bielą” górne krawędzie plastrów świeżym woskiem. Precyzyjne narzędzie jest jednak tylko jedno — ul kontrolny na wadze. Silną rodzinę stawia się na wadze i co wieczór zapisuje jej masę. Przyrost 0,5–1 kg to pożytek podtrzymujący; 2–5 kg na dobę — główny; w dobre dni na lipie lub wierzbówce rodzina potrafi przynieść 8–10 kg i więcej. Gdy przyrost zamienia się w ubytek, pożytek się skończył: czas zdejmować nadstawki i wirować miód.
Jeśli na pasiece stoją inteligentne wagi Beehive, wykres przyrostów rysuje się sam: widać dzień, w którym „ruszyła” lipa, spadek w deszczowym tygodniu i moment, gdy rodzina przeszła od gromadzenia do zużywania zapasów. Z samego wykresu po dwóch–trzech sezonach powstaje Twój własny obraz pożytków w okolicy — dokładniejszy niż jakikolwiek poradnik.
Najważniejsze letnie rośliny miododajne
Wydajność miodowa podana niżej to kilogramy miodu z hektara zwartego kwitnienia — nie tyle, ile zbierze Twoja pasieka, lecz potencjał rośliny w dobrych warunkach. W różnych źródłach liczby wyraźnie się różnią, więc traktuj je jako orientację, a nie obietnicę.
Las i jego skraj: malina, kruszyna, wierzbówka
Malina (Rubus idaeus) kwitnie od połowy czerwca do początku lipca na zrębach, skrajach lasu i w ogrodach. Wydajność leśnych zarośli to około 60–100 kg/ha, według niektórych danych do 150. Ceni się ją za niezawodność: zwisający kwiat chroni nektar przed deszczem, więc pszczoły pracują na malinie nawet w chłodną, pochmurną pogodę, gdy lipa milczy. Miód jest jasny, o delikatnym aromacie, krystalizuje powoli.
Kruszyna pospolita (Frangula alnus) to niepozorny krzew wilgotnych lasów, który kwitnie długo, od końca maja do lipca, i daje według różnych szacunków 15–35 kg/ha. Sama nie daje miodu towarowego, ale w rejonach leśnych razem z maliną wypełnia czerwcową lukę pożytkową.
Wierzbówka kiprzyca (Chamaenerion angustifolium) to najważniejsza roślina miododajna północy, zrębów i pogorzelisk. Kwitnie od początku lipca do połowy sierpnia, wydajność 300–500 kg/ha, a w wilgotne, ciepłe lato podaje się nawet 600. Obficie nektaruje w ciepłą, wilgotną pogodę; w czasie suszy szybko „wysycha”. Miód jest wodnisto-przejrzysty z zielonkawym odcieniem, bardzo delikatny, krystalizuje w białą, smalcowatą masę. Łany wierzbówki utrzymują się 5–7 lat po wycince lub pożarze, potem zagłusza je młody las — pszczelarze wędrują za nimi.
Łąka i pole: koniczyna, nostrzyk, żmijowiec, esparceta
Koniczyna biała (Trifolium repens) kwitnie od czerwca aż do jesieni na pastwiskach, poboczach i podwórkach. Wydajność 50–100 kg/ha, ale silnie zależy od wilgoci: w suche lato koniczyna prawie nie nektaruje, po deszczach ożywa. Miód jest jasny, niemal biały, o subtelnym smaku, krystalizuje szybko. Koniczyna czerwona jest dla pszczół mniej dostępna: długa rurka kwiatu jest „dla trzmieli”, a pszczoły biorą z niej nektar tylko przy obfitym nektarowaniu i w drugim pokosie.
Nostrzyk biały i żółty (Melilotus albus, M. officinalis) to jedne z najwydajniejszych roślin łąkowych: 200–300 kg/ha, w dobrych warunkach do 500. Roślina dwuletnia, kwitnie od czerwca do sierpnia, rośnie na nieużytkach, nasypach i odłogach, uprawia się ją też jako poplon i roślinę pastewną. Jest odporny na suszę i nektaruje nawet w upał, gdy koniczyna już się poddała. Miód jasnobursztynowy lub biały, o lekkim waniliowym aromacie, krystalizuje drobnoziarniście.
Żmijowiec zwyczajny (Echium vulgare) to roślina suchych zboczy i stepu, bliski krewny ogórecznika (boraga). Kwitnie w czerwcu i lipcu, według poradników daje 300–400 kg/ha i nie boi się suszy: nektaruje przez cały dzień, a pszczoły chętniej lecą na niego niż na większość sąsiednich roślin. Miód jasnobursztynowy, gęsty, krystalizuje powoli. Na południu żmijowiec specjalnie wysiewa się w pobliżu pasiek.
Esparceta (Onobrychis) to roślina pastewna południa: Ukrainy, regionu czarnoziemów, Kaukazu i południa Europy. Kwitnie od końca maja do czerwca, daje około 100–300 kg/ha (według różnych źródeł do 400) i często jest pierwszym silnym pożytkiem strefy stepowej. Miód jasnobursztynowy, przejrzysty, o delikatnym aromacie, krystalizuje powoli.
Chabry: bławatek (Centaurea cyanus) w łanach żyta i pszenicy oraz chaber łąkowy (C. jacea) na łąkach i odłogach. Wydajność 30–100 kg/ha, chaber łąkowy daje więcej i kwitnie do września. Miód z bławatka jest zielonkawy, z lekką migdałową goryczką. Łąkowe zioła — bodziszek, świerzbnica, dziurawiec, lebiodka, szałwia, dzika mięta — łącznie dają 20–50 kg/ha, za to długo, od czerwca do sierpnia, i w rejonach łąkowo-pastwiskowych składają się na niespieszny, ale równy pożytek oraz miód wielokwiatowy o bogatym smaku.
Lipa — królowa strefy umiarkowanej
Lipa drobnolistna (Tilia cordata) kwitnie od końca czerwca do połowy lipca, zaledwie 10–14 dni, i w dobrym roku daje w tym czasie więcej niż wszystkie pozostałe rośliny miododajne razem. Wydajność zwartych drzewostanów szacuje się na 500–1000 kg/ha, jednego dorosłego drzewa — na około 10–15 kg; na Dalekim Wschodzie, gdzie rośnie lipa amurska i mandżurska, ul kontrolny pokazuje po 10–20 kg na dobę. W miastach lipy w parkach i przy ulicach dają pasiekom miejskim stabilny, choć mniejszy pożytek.
Lipa jest jednak kapryśna. Nektaruje w ciepłą, wilgotną i bezwietrzną pogodę, najlepiej przy +20…+26 °C po ciepłej nocy. Chłodna noc, suchy wiatr, upał powyżej 30 °C albo deszcz wypłukujący nektar z otwartego kwiatu — i pożytku nie ma. Dobrze nektaruje raz na trzy–pięć lat, dlatego doświadczeni pszczelarze nigdy nie opierają sezonu wyłącznie na niej. Liczy się też wiek: drzewa młodsze niż 20–25 lat kwitną słabo, maksimum osiągają w wieku 40–80 lat, a stare i zacienione dają niewiele. Miód jasnobursztynowy, o charakterystycznym mentolowo-lipowym aromacie, krystalizuje w ciągu 1–3 miesięcy w jasną, drobnoziarnistą masę.
Rośliny uprawne: gryka, słonecznik, kolendra
Gryka (Fagopyrum esculentum) to najważniejsza polowa roślina miododajna Białorusi, Ukrainy, Powołża i regionu czarnoziemów. Kwitnie od lipca do połowy sierpnia, przez 30–40 dni, wydajność 60–100 kg/ha, przy dobrych odmianach i glebach podaje się 150–200. Jej główna cecha — nektaruje w pierwszej połowie dnia: rano pszczoły lecą na grykę masowo, a do południa kwiaty „wysychają” i lot słabnie. Lubi ciepłe noce i wilgotne powietrze; w suchy upał daje mało. Miód ciemny, czerwonobrązowy, o ostrym smaku i aromacie, bogaty w żelazo, krystalizuje szybko i gruboziarniście.
Słonecznik (Helianthus annuus) to roślina miododajna stepowego południa: Ukrainy, południa Rosji, Węgier i Bałkanów. Kwitnie w lipcu i sierpniu przez około miesiąc, daje 30–50 kg/ha; współczesne mieszańce nektarują słabiej niż dawne odmiany, ale areały są ogromne i słonecznik pozostaje głównym pożytkiem całych regionów. Miód złotożółty, z lekką cierpkością, krystalizuje bardzo szybko — w ciągu dwóch–trzech tygodni, czasem jeszcze w plastrach. Trzeba go odwirować od razu i nie zostawiać na zimę.
Kolendrę (Coriandrum sativum) uprawia się na południu jako roślinę olejkową. Kwitnie w czerwcu i lipcu, wydajność według różnych danych 100–200 kg/ha i więcej. Miód bursztynowy, o silnym korzennym aromacie, który z czasem łagodnieje; krystalizuje powoli.
Rośliny wysiewane: facelia i inne
Facelia błękitna (Phacelia tanacetifolia) to najlepsza z wysiewanych roślin miododajnych i najprostszy sposób sterowania pożytkiem. Zakwita 5–7 tygodni po siewie i kwitnie około miesiąca; wysiewając ją w trzech–czterech terminach od maja do lipca, można mieć kwitnienie od czerwca do przymrozków. Wydajność 150–300 kg/ha, a w ciepłe, wilgotne lato podaje się nawet 400–500. Nektaruje przez cały dzień, a pszczoły pracują na facelii do wieczora. Miód jasny, niemal biały lub zielonkawy, delikatny, krystalizuje powoli. Pas facelii o powierzchni 0,5–1 ha obok pasieki wypełnia czerwcową lukę pożytkową i utrzymuje rodziny w gotowości do pracy aż do lipy. Obok wysiewa się gorczycę białą (zakwita jeszcze wcześniej, po 4–5 tygodniach), ogórecznik, nostrzyk, a na południu — żmijowiec i esparcetę.
Wrzos: pomost ku jesieni
W sierpniu lato słabnie: przekwitają lipa i wierzbówka, dokwita gryka. Na piaskach i torfowiskach zakwita wrzos (Calluna vulgaris) — na Polesiu, w krajach bałtyckich i Skandynawii daje ostatni miód towarowy: ciemny, galaretowaty, z goryczką. O wrzosie, nawłoci i innych roślinach miododajnych końca sezonu przeczytasz w artykule o jesiennych roślinach miododajnych.
Letnie rośliny miododajne: terminy, wydajność, miód
Terminy podano dla Białorusi i środkowej Rosji; na Ukrainie i na południu Europy wszystko przypada o jeden–trzy tygodnie wcześniej, na północy — później.
| Roślina | Typ | Kwitnienie | kg/ha | Miód |
|---|---|---|---|---|
| Malina | leśna, ogrodowa | połowa czerwca – początek lipca | 60–100 | jasny, delikatny, krystalizuje powoli |
| Kruszyna | leśna | koniec maja – lipiec | 15–35 | w mieszance z leśnym |
| Wierzbówka kiprzyca | leśna, pogorzeliska i zręby | lipiec – połowa sierpnia | 300–500 | przejrzysty, zielonkawy, krystalizuje w białą masę |
| Koniczyna biała | dziko rosnąca, pastwiska | czerwiec – wrzesień | 50–100 | prawie biały, subtelny smak, krystalizuje szybko |
| Nostrzyk biały i żółty | dziko rosnący, uprawny | czerwiec – sierpień | 200–300 | jasny, waniliowy aromat, drobnoziarnisty |
| Żmijowiec | dziko rosnący, uprawny (południe) | czerwiec – lipiec | 300–400 | jasnobursztynowy, gęsty, krystalizuje powoli |
| Esparceta | roślina uprawna (południe) | koniec maja – czerwiec | 100–300 | jasnobursztynowy, przejrzysty, krystalizuje powoli |
| Bławatek / chaber łąkowy | chwast polny / łąkowy | czerwiec – sierpień / wrzesień | 30–100 | zielonkawy, z migdałową goryczką |
| Lipa drobnolistna | leśna, parkowa | koniec czerwca – połowa lipca | 500–1000 | jasnobursztynowy, mentolowy aromat, krystalizuje w 1–3 miesiące |
| Gryka | roślina uprawna | lipiec – połowa sierpnia | 60–100 (do 200) | ciemny, ostry, bogaty w żelazo, krystalizuje szybko |
| Słonecznik | roślina uprawna (południe) | lipiec – sierpień | 30–50 | złocisty, krystalizuje w 2–3 tygodnie |
| Kolendra | roślina uprawna (południe) | czerwiec – lipiec | 100–200 | bursztynowy, korzenny aromat |
| Facelia | wysiewana | 5–7 tygodni po siewie | 150–300 | jasny, delikatny, krystalizuje powoli |
| Zioła łąkowe | dziko rosnące | czerwiec – sierpień | 20–50 | wielokwiatowy, bogaty smak |
| Wrzos | dziko rosnący | sierpień – wrzesień | 100–200 | ciemny, galaretowaty, z goryczką |
Typy pożytków w regionach i okres bezpożytkowy
To, która roślina stanie się pożytkiem głównym, zależy od otoczenia pasieki. Zwykle wyróżnia się trzy typy pożytków.
- Leśny — Białoruś, północ i zachód Rosji, kraje bałtyckie, Skandynawia, Karpaty. Podstawą są malina i kruszyna w czerwcu, lipa na początku lipca, wierzbówka na zrębach w lipcu i sierpniu. Pożytek jest rozciągnięty w czasie, rzadko bardzo silny, za to stabilny: gdy milczy lipa, nektar dają malina lub wierzbówka.
- Polny — południe Białorusi, Ukraina, region czarnoziemów, Powołże, południe Polski, Węgry. Rzepak w maju i czerwcu, esparceta i kolendra, potem gryka i słonecznik w lipcu i sierpniu. Pożytek zależy od płodozmianu: pole, które w tym roku było gryką, w następnym obsiane będzie pszenicą, i pasiekę trzeba przewozić.
- Łąkowy i stepowy — doliny rzek, pastwiska, nieorane zbocza. Koniczyna, nostrzyk, żmijowiec, chaber, zioła łąkowe od czerwca do sierpnia. Pożytek równy, 1–2 kg dziennie, miód wielokwiatowy.
W większości okolic lato dzieli się na dwa okresy. Pierwszy to pożytek podtrzymujący od maja do początku czerwca: sady, mniszek, rzepak, klon. Drugi — pożytek główny od końca czerwca. Pomiędzy nimi, zwykle w drugiej połowie czerwca, nastaje okres bezpożytkowy: sady przekwitły, a lipa jeszcze się nie otworzyła. To najbardziej rojowy czas sezonu: rodziny są silne, pracy nie ma, a wszystko, czego nie zrobiono w porę przeciw rójce, daje o sobie znać właśnie teraz.
Przetrwać lukę pożytkową pomagają cztery rzeczy: rośliny miododajne wysiane w maju (facelia, gorczyca, nostrzyk); wywiezienie pasieki na malinę, kruszynę lub wczesny nostrzyk; zajęcie rodzin pracą — odkłady, węza, hodowla matek; oraz spokój — nie wyłamywać mateczników bez zastanowienia, tylko dzielić silne rodziny, które i tak szykują się do rójki. Więcej o okresie rojowym przeczytasz w artykule o rójce pszczół.
Dlaczego rośliny nie zawsze nektarują
Roślina kwitnie, a waga stoi w miejscu. Zdarza się to często, a przyczyną jest niemal zawsze pogoda. Nektar to roztwór cukrów, który roślina wydziela z nektarników, gdy ma nadmiar produktów fotosyntezy i wody. Każdy niedobór zakręca kurek.
- Temperatura. Większość roślin miododajnych nektaruje przy +20…+30 °C, optimum dla lipy i gryki to +22…+26 °C. Poniżej +15 °C wydzielanie niemal ustaje, powyżej +32 °C nektar gęstnieje i wysycha w kwiecie.
- Ciepła noc. Nektar, który pszczoły zbiorą jutro, roślina przygotowuje nocą. Po chłodnej nocy (poniżej +10…+12 °C) lipa i gryka są rano prawie puste, nawet jeśli dzień jest upalny. Czerwcowe przymrozki nocne przerywają pożytek na kilka dni.
- Wilgotność. Najlepsze nektarowanie jest przy wilgotności powietrza 60–80 %, po ciepłym deszczu, w parną pogodę. Suchy, gorący wiatr w ciągu dnia „wysusza” zarówno lipę, jak i grykę. Z kolei ulewa w czasie kwitnienia wypłukuje nektar z otwartych kwiatów lipy, maliny i wierzbówki.
- Susza. Przy niedoborze wody w glebie roślina przestaje nektarować i zrzuca kwiaty. Koniczyna, wierzbówka i gryka cierpią pierwsze; nostrzyk i żmijowiec wytrzymują najdłużej.
- Sama roślina. Wiek (lipa), odmiana (słonecznik, gryka), kondycja po poprzednim roku, obfitość kwiatów. Lipa obficie kwitnie i nektaruje raz na trzy–pięć lat — po roku obfitego kwitnienia drzewo odpoczywa.
Wędrówka z pasieką na pożytki
Jeśli pasieka nie ma w pobliżu własnej silnej rośliny miododajnej, jedzie się do niej. Pasieka wędrowna to przewożenie rodzin do kwitnącego masywu: na rzepak w maju, na lipę lub malinę na początku lipca, potem na grykę, wierzbówkę, słonecznik, wrzos. Pasieka stacjonarna zbiera średnio jeden–dwa pożytki główne, wędrowna — trzy–cztery w sezonie, a zbiory różnią się kilkukrotnie. Wędrówka kosztuje jednak siły, pieniądze i niesie ryzyko, więc policz, czy się opłaca.
Odległość. Pszczoła lata po nektar nawet na 5–7 km, ale produktywny promień to około 2–3 km: dalej zbieraczka spala na drogę niemal tyle, ile przynosi. Koło o promieniu 2 km to około 1250 ha, o promieniu 3 km — około 2800 ha. Jeśli łan gryki czy las lipowy leży dalej niż 3 km od pasieki, dla Twoich pszczół prawie nie istnieje; bliżej niż 1 km — pracuje pełną siłą. Stąd prosta zasada: wędrować warto, jeśli roślina miododajna jest dalej niż 3 km, a jej powierzchnia w nowym miejscu to co najmniej dziesiątki hektarów uprawy polowej albo zwarte drzewostany lipy czy łany wierzbówki.
Obsada masywu. Orientacyjnie według norm zapylania: na grykę stawia się 2–3 rodziny na hektar, na słonecznik — 0,5–1, na facelię i nostrzyk — 2–4, na las lipowy — kilka rodzin na hektar drzewostanu w promieniu lotu. Jeśli na tym samym polu stoją już trzy obce pasieki, pożytek trzeba będzie dzielić na wszystkich. Nasycenie pasiekami rośnie z roku na rok, zwłaszcza przy rzepaku i słoneczniku, dlatego miejsce lepiej uzgodnić z wyprzedzeniem — z gospodarstwem i z sąsiadami.
Kiedy i jak. Rodziny wywozi się na początek kwitnienia, a nie w jego szczycie: pszczoły potrzebują dwóch–trzech dni, żeby poznać teren. Przewozi się je nocą lub wczesnym rankiem, gdy wszystkie zbieraczki są w ulu, z zamkniętymi wylotkami, otwartą wentylacją i solidnie spiętymi korpusami. Na miejscu ule ustawia się wylotkami w stronę masywu, a ul kontrolny — na wadze od pierwszego wieczoru: od razu pokaże, czy roślina nektaruje, czy czas jechać dalej. Wraca się, gdy przyrost przez dwa–trzy dni z rzędu spadł do zera. Pamiętaj, że w wielu krajach wędrówka wymaga weterynaryjnego paszportu pasieki i zgłoszenia w miejscowych służbach — sprawdź przepisy u siebie.
Jak zaplanować sezon
Terminy kwitnienia przesuwają się z roku na rok: we wczesnym roku lipa otwiera się w połowie czerwca, w późnym — po 10 lipca; różnica między południem Białorusi a Smoleńszczyzną to tydzień–półtora, między Kijowem a Petersburgiem — dwa–trzy tygodnie. Dlatego planować warto nie według dat, lecz według dwóch rzeczy.
Pierwsza to fenologia Twojej okolicy: od masowego kwitnienia mniszka do lipy w strefie umiarkowanej mija około 40–45 dni, od lipy do gryki — jeden–dwa tygodnie. Widzisz kwitnący mniszek — za sześć tygodni lipa, a więc zbieraczki na nią muszą wygryźć się z jaj składanych właśnie teraz. Druga to mapa. Na stronie jest mapa kwitnienia roślin miododajnych: dla dowolnego punktu pokazuje przewidywane terminy kwitnienia lipy, gryki, wierzbówki, słonecznika i innych roślin z uwzględnieniem klimatu. W aplikacji Beehive taki sam kalendarz kwitnienia jest wbudowany w kartę pasieki i liczony według jej współrzędnych — wygodnie jest sprawdzać, co powinno zakwitnąć przy Twoich ulach w tym tygodniu, i porównywać to z wykresem wagi. Dla dużych miast Białorusi i Rosji są gotowe kalendarze kwitnienia.
- Ustal swoją główną roślinę miododajną. Obejdź lub objedź promień 2–3 km wokół pasieki: ile jest tam lipy, czym obsiano pola, czy są świeże zręby, łąki, nieużytki z nostrzykiem.
- Odlicz wstecz 40–45 dni od przewidywanego początku jej kwitnienia — to okno, w którym rodziny powinny wychowywać maksimum czerwiu.
- Zbuduj pomost przez lukę pożytkową: wysiej facelię na początku maja, zaplanuj odkłady i hodowlę matek na czerwiec.
- Zdecyduj, czy wędrować. Jeśli głównej rośliny miododajnej nie ma w promieniu lotu albo jest daleko — znajdź masyw i uzgodnij miejsce z wyprzedzeniem.
- Zapisuj wyniki. Data początku i końca pożytku, dobowe przyrosty, pogoda, wirowanie — po dwóch–trzech latach dziennik pszczelarza stanie się Twoim osobistym kalendarzem roślin miododajnych.
Co kwitnie przed pożytkiem głównym — przeczytasz w artykule o wiosennych roślinach miododajnych, co po nim — o jesiennych, a jak prace letnie wpisują się w rok na pasiece — w kalendarzu pszczelarza.
