Wiosenne rośliny miododajne: od czego zaczyna się sezon

Pierwszy miód pszczelarz wiruje latem, ale o jego losie decyduje kwiecień. Wiosenne rośliny miododajne prawie nie dają miodu towarowego — dają pszczoły: każda kotka wierzby, każdy kwiat mniszka i jabłoni zamienia się w czerw, a czerw — w zbieraczki, które doczekają lipy i gryki. Omawiamy, co i kiedy kwitnie wiosną na Białorusi i w strefie umiarkowanej Europy Środkowej, ile to daje i jak nie przegapić wczesnego pożytku.

Po co rodzinie wiosenny pożytek

Zimą rodzina pszczela żyje z zapasów: miód daje energię, a białka pszczoły prawie nie potrzebują — nie ma czerwiu. Wszystko się zmienia, gdy matka zaczyna czerwić. Larwy karmione są mleczkiem, a mleczko powstaje z pyłku: bez świeżego białka rodzina wychowuje czerw kosztem własnych ciał, a pszczoły zimowe szybko się zużywają. Dlatego pierwsze wiosenne rośliny są cenne nie ze względu na nektar, lecz na pyłek — to on uruchamia rozwój rodziny.

Po oblocie oczyszczającym, który następuje przy +10–12 °C w cieniu, pszczoły zaczynają szukać pokarmu. Na początku kwietnia na Białorusi nektaru prawie nie ma, za to pyłek dają już leszczyna, olsza i podbiał. Nieco później zakwita wierzba — i do ula po raz pierwszy od pół roku płynie świeży nektar. Świeży nektar i pyłek działają na matkę lepiej niż jakiekolwiek podkarmianie: czerwienie gwałtownie przyspiesza, a rodzina, która w marcu obsiadała cztery–pięć uliczek, do końca maja wypełnia korpus.

Stąd główna zasada: wiosenny pożytek to nie miód dla pszczelarza, lecz pokarm na rozwój rodziny. Miód wiosenny można odbierać tylko w wyjątkowych latach i tylko silnym rodzinom. Cała reszta powinna zostać w gnieździe: wróci latem w postaci dodatkowych dziesięciu kilogramów miodu lipowego.

Co kwitnie wiosną: po kolei

Poniższe terminy dotyczą centralnej Białorusi w przeciętnym roku. Na południu kraju i na Ukrainie wszystko kwitnie o tydzień–dwa wcześniej, pod Smoleńskiem i Twerem — o tydzień–dwa później. Wygodniej zapamiętać nie daty, lecz kolejność: z roku na rok prawie się nie zmienia, a po tym, co zakwitło dziś, łatwo przewidzieć, co zakwitnie za tydzień.

Koniec marca — początek kwietnia: pierwszy pyłek

• Leszczyna i olsza. Drzewa wiatropylne, nektaru nie dają wcale, ale ich kotki to pierwszy masowy pyłek sezonu. Pyłek leszczyny uchodzi za wartościowy; w ciepły dzień kwitnąca leszczyna aż brzęczy od pszczół. Kwitną od końca marca do połowy kwietnia, czasem jeszcze na śniegu.
• Podbiał pospolity. Zakwita na nasłonecznionych zboczach i nasypach, gdy tylko zejdzie śnieg. Daje pyłek i trochę nektaru; wydajność miodowa jest niewielka, ale kwiat pojawia się wtedy, gdy nic innego jeszcze nie kwitnie. Kwitnie około miesiąca — do początku maja.

Kwiecień: wierzba — pierwszy prawdziwy pożytek

Wierzby to najważniejsza wczesna roślina miododajna naszej strefy, a dla wielu pasiek pierwszy i jedyny wiosenny pożytek widoczny na wadze. Pierwsza zakwita wierzba iwa (Salix caprea) — to drzewo z dużymi puszystymi kotkami, które zwykle nazywa się baziami; po niej przychodzą wierzba kaspijska, wierzba biała, wierzba krucha i krzewiaste wierzby nad wodą. Łącznie różne gatunki kwitną trzy–cztery tygodnie, zwykle od pierwszej dekady kwietnia do początku maja.

Wierzba daje zarówno obfity nektar, jak i dużo pyłku, przy czym drzewa męskie i żeńskie różnią się: kotki męskie, żółte od pylników, są źródłem pyłku, a zielonkawe żeńskie wydzielają więcej nektaru. Wydajność miodowa zarośli wynosi według różnych źródeł 100–150 kg/ha, a silna rodzina przynosi z wierzby w ciepły dzień 2–4 kg. Problem jest jeden: w kwietniu ciepło nie trwa długo i większa część pożytku często przepada z powodu chłodów i deszczów. Miód wierzbowy jest złocistożółty, z lekką goryczką, szybko krystalizuje — ale w ulu prawie zawsze zostaje zjedzony, zanim zdąży się skrystalizować.

Koniec kwietnia — początek maja: klon, mniszek, sady

Klon zwyczajny zakwita pod koniec kwietnia, równocześnie z rozwojem liści, i kwitnie zaledwie 7–10 dni. Są to jednak dni bardzo hojne: wydajność miodową klonu szacuje się na 150–200 kg/ha, a tam, gdzie jest go dużo — w parkach, starych założeniach dworskich, na skrajach lasów — ul kontrolny przybiera dziennie kilogram i więcej. Miód jest jasny, o delikatnym smaku; z reguły w całości zostaje w ulu. Po nim kwitną inne klony — polny i tatarski, a w lasach kruszyna.

Mniszek lekarski to najbardziej masowe źródło pyłku w maju. Od początku maja kwitnie przez dwa–trzy tygodnie wszędzie: na łąkach, przy drogach, w sadach. Nektaru daje niewiele, wydajność miodowa to około 30–50 kg/ha, za to pyłku — pomarańczowego, łatwo rozpoznawalnego w obnóżach — jest tyle, że cały majowy czerw rozwija się głównie na nim. Miód mniszkowy jest intensywnie żółty, gęsty, o ostrawym posmaku i krystalizuje w ciągu kilku dni.

Sady owocowe kwitną w jednym ciągu z mniszkiem, ale po kolei: najpierw ałycza i śliwa, potem wiśnia i grusza, na końcu jabłoń. Cały pożytek z sadów mieści się w mniej więcej trzech tygodniach, od końca kwietnia do połowy maja. Wydajność miodowa sadu jest skromna, 20–40 kg/ha, ale sady rosną blisko pasiek i nektarują przy każdej pogodzie, przy której pszczoły w ogóle latają. Miód z drzew owocowych jest jasny, delikatny, o zapachu kwiatów; w czystej postaci prawie nikt go nie próbował — idzie na czerw. Razem z sadami kwitną porzeczka i agrest: agrest to jedna z najlepszych miododajnych roślin jagodowych, do 50–70 kg/ha, a pszczoły pracują na nim nawet w chłodzie. W sadach i parkach w tym samym czasie rozkwita czeremcha: daje zauważalnie dużo pyłku i nektaru, ale pachnącego miodu czeremchowego osobno się z niej nie pozyskuje.

Maj: rzepak, gorczycznik i pierwsze nadstawki

Rzepak ozimy to najsilniejsza wiosenna roślina miododajna tam, gdzie się go uprawia. Pola zakwitają w drugiej–trzeciej dekadzie maja i kwitną trzy–cztery tygodnie; wydajność miodowa według różnych szacunków to 50–100 kg/ha, a przy tym rzepak daje dużo pyłku. To pierwszy pożytek, z którego można uzyskać miód towarowy: silna rodzina przynosi dziennie 3–5 kg, a na pasiekach przy rzepaku nadstawki daje się jeszcze przed początkiem kwitnienia.

Miód rzepakowy ma znaną cechę: zawiera dużo glukozy i krystalizuje w ciągu kilku dni, czasem wprost w plastrach. Trzeba go wirować zaraz po zasklepieniu, nie czekając do końca sezonu, bo inaczej nie da się go już wydobyć z ramek. Miodu rzepakowego nie wolno zostawiać na zimę: pszczoły w kłębie nie potrafią rozpuścić twardych kryształów i głodują, siedząc na pełnych plastrach. Skrystalizowany miód rzepakowy jest biały, drobnoziarnisty i prawie bez zapachu — doskonała baza do miodu kremowanego.

Na tych samych polach i na poboczach kwitnie w maju gorczycznik — krewniak rzepaku o takich samych żółtych gronach i takim samym szybko krystalizującym miodzie. Wydajność miodowa to około 40–50 kg/ha; tam, gdzie gorczycznik opanował odłogi, może dać więcej niż sad. Pod koniec maja dołączają jarząb (pyłek i nektar, około 30–40 kg/ha) i pierwsze koniczyny na łąkach.

Koniec maja — czerwiec: akacje, kruszyna i przejście do lata

Akacja żółta (karagana) — krzew żywopłotów i pasów zadrzewień, kwitnie na przełomie maja i czerwca przez 10–14 dni. W strefie umiarkowanej jej wydajność miodową szacuje się na 50–100 kg/ha, a na Syberii karagana miejscami daje pożytek główny. Miód jest jasny, przejrzysty, prawie bez zapachu i długo nie krystalizuje — nadaje się też na zimowlę.

Akacja biała (robinia akacjowa) to roślina miododajna regionów południowych: Ukrainy, południa Rosji, Mołdawii, Węgier. Na Białorusi rośnie na południu i w miastach, ale pożytek daje nieregularnie — kwiaty często trafiają na przymrozki i deszcze. Tam, gdzie klimat jej sprzyja, jest jedną z najwydajniejszych roślin miododajnych w ogóle: 300 kg/ha i więcej w ciągu 10–12 dni kwitnienia. Miód akacjowy jest niemal bezbarwny, bardzo jasny, o subtelnym aromacie i może latami pozostawać płynny — za to jest szczególnie ceniony.

Kruszyna pospolita zakwita pod koniec maja i kwitnie niemal do końca lipca: jej drobne zielonkawe kwiaty rozwijają się stopniowo, a pszczoły pracują na niej przez całe lato. Wydajność miodowa jest umiarkowana, rzędu 30–35 kg/ha według różnych źródeł, za to pożytek jest równy i pewny — kruszyna nektaruje także w chłodzie. W połowie czerwca zakwita malina: od niej w rejonach leśnych zaczyna się już pożytek letni, o którym piszemy w artykule o letnich roślinach miododajnych.

Tabela wiosennych roślin miododajnych

Terminy są orientacyjne dla centralnej Białorusi i strefy umiarkowanej europejskiej części Rosji. Wydajność miodowa to wartości uśrednione z literatury pszczelarskiej dla zwartych zarośli; rzeczywisty przynos zależy od pogody i od tego, ile roślin rośnie w zasięgu lotu.

Dlaczego terminy się przesuwają

Rośliny zakwitają nie według kalendarza, lecz według zgromadzonego ciepła: botanicy liczą sumę temperatur efektywnych — ile „stopni ciepła” powyżej określonego progu (zwykle +5 °C) zebrało się od początku wiosny. Wczesnym roślinom miododajnym potrzeba niewiele, dlatego ciepły tydzień pod koniec marca pobudza do kwitnienia leszczynę i podbiał, a zimny kwiecień opóźnia wierzbę o dwa tygodnie. Stąd trzy prawidłowości.

• Północ — południe. Na każde 100–150 km na północ (lub 100 m wysokości) wiosna spóźnia się o mniej więcej trzy–cztery dni. Między Homlem a Witebskiem różnica w kwitnieniu wierzby łatwo sięga tygodnia, między Kijowem a Moskwą — dwóch.
• Z roku na rok. W roku wczesnym i późnym to samo drzewo w tym samym miejscu zakwita z różnicą do trzech tygodni. Dlatego notatki „wierzba zakwitła 12 kwietnia” bez odniesienia do pogody niewiele mówią.
• Kolejność się nie zmienia. Cokolwiek dzieje się z pogodą, leszczyna zakwitnie przed wierzbą, wierzba — przed klonem, klon — przed mniszkiem i sadami. Razem z wierzbą kwitnie podbiał, z mniszkiem — wiśnia i śliwa, w czasie kwitnienia rzepaku jabłoń przekwita, a czeremcha i jarząb nabierają mocy.

Mimo wszystko najlepszym przyrządem jest ul kontrolny na wadze. Mapa i kalendarz powiedzą, kiedy pożytek jest możliwy, a waga pokaże, czy rzeczywiście ruszył: przyrost 1–2 kg dziennie pod koniec kwietnia oznacza, że klon lub wierzba zaczęły nektarować, a zerowy przy kwitnącym sadzie — że jest zimno i pszczoły siedzą w ulu.

Co robić wiosną na pasiece

Zadaniem pszczelarza wiosną jest nie przeszkadzać rodzinie w rozwoju i w porę dawać jej miejsce. Szczegółowy plan na poszczególne miesiące znajdziesz w kalendarzu pszczelarza; tutaj — tylko to, co bezpośrednio wiąże się z roślinami miododajnymi.

• Pokarm do wierzby. Do pierwszego pożytku w ulu powinno zostać co najmniej 8–10 kg miodu i ramka–dwie pierzgi. Jeśli pokarmu jest mało, daj zapasowe ramki z miodem lub gęsty syrop; rzadki syrop w zimnym kwietniu tylko wychładza gniazdo. Podkarmianie nie zastąpi pyłku: przy jego niedoborze pomaga pierzga lub podkarmianie białkowe.
• Poszerzanie w miarę rozwoju. Gdy zakwitają wierzba i klon, matka gwałtownie zwiększa czerwienie. Ramki dokłada się, gdy pszczoły gęsto obsiadają wszystkie uliczki, a skrajna ramka jest zajęta czerwiem. Spóźnisz się — rodzina się ścieśnia i szykuje do rójki; więcej o przyczynach w artykule o rójce. Wraz z mniszkiem i sadami do gniazda idzie węza: to najlepszy czas na odbudowę plastrów.
• Nadstawki na wierzbę i sady. Silnym rodzinom w dobrym roku nadstawkę daje się już na kwitnienie wierzby, pozostałym — na sady i mniszek. Nektar zajmuje trzy razy więcej miejsca niż gotowy miód i jeśli matka nie ma gdzie czerwić, cały pożytek pójdzie na marne.
• Rzepak — wirować od razu. Nadstawki na rzepak daje się przed kwitnieniem, zdejmuje, gdy tylko miód zostanie zasklepiony, i wiruje tego samego dnia. Sprawdź też ramki gniazdowe: skrystalizowany w gnieździe miód rzepakowy trzeba przed zimą wymienić.
• Pestycydy. Rzepak i sady są opryskiwane; umów się z gospodarstwem, żeby cię uprzedzano, a w dniu oprysku zamykaj wylotki lub wywoź pasiekę.
• Woda. Wiosną czerw potrzebuje dużo wody, a latanie po nią w chłodzie jest niebezpieczne. Ustaw poidło w nasłonecznionym miejscu jeszcze przed pierwszym oblotem.

Wiosna karmi rodzinę, lato — pszczelarza

Jeśli streścić artykuł w jednym zdaniu: wiosenne rośliny miododajne pracują dla pszczół, a nie dla pszczelarza. Wierzba, klon, mniszek i sady dają rodzinie białko i świeży nektar, z których do czerwca wyrastają zbieraczki na pożytek główny. Pszczelarzowi pozostaje śledzić kolejność kwitnienia, w porę dawać miejsce, nie odbierać za dużo — i nie przegapić rzepaku. Co będzie dalej, gdy zakwitną malina, nostrzyk, lipa i gryka, przeczytasz w artykule o letnich roślinach miododajnych.