Rój huczący nad pasieką to jeden z najpiękniejszych widoków w pszczelarstwie i zarazem jedna z najdroższych strat. Z rojem odlatuje połowa pszczół rodziny, a nawet więcej, razem ze starą matką, a pozostała część do końca pożytku głównego nie zdąży już odbudować dawnej siły. Dobra wiadomość: rójka jest przewidywalna — przebiega według ściśle określonego harmonogramu, a jej oznaki widać na tydzień wcześniej.
Dlaczego pszczoły się roją
Rójka to nie choroba ani kaprys, lecz naturalny sposób rozmnażania się rodziny pszczelej. Pojedyncza pszczoła nie żyje samodzielnie: rozmnaża się cała rodzina jako jeden organizm (więcej w artykule o tym, jak zbudowana jest rodzina pszczela). Stara matka z częścią pszczół wyrusza na poszukiwanie nowego domu, a w starym gnieździe zostają czerw, zapasy i mateczniki, z których wygryzą się młode matki.
Instynkt rojowy ma każda rodzina, ale włącza się on w określonych warunkach. Najważniejsze z nich to:
- Ciasnota. Wszystkie plastry są zajęte przez czerw i pokarm, matka nie ma gdzie czerwić, a pszczoły siedzą gęsto nawet na ściankach ula.
- Nadmiar młodych pszczół karmicielek. Czerwiu jest mało, a mleczka u karmicielek dużo — nie mają kogo karmić. To chyba główny „wyzwalacz”.
- Brak pracy. Nie ma węzy do odbudowy ani silnego pożytku — młode pszczoły pozostają bezczynne.
- Stara matka. Matka w drugim–trzecim roku życia wydziela mniej substancji matecznej, a w ciasnym gnieździe gorzej rozchodzi się ona po całej rodzinie. Pszczoły słabiej „czują” matkę i zaczynają zakładać mateczniki.
- Upał i słaba wentylacja. Ul w pełnym słońcu, wąski wylotek, ciemne ścianki — wszystko to skłania do rójki.
- Dziedziczność. Rojliwość silnie zależy od linii: jedne rodziny roją się niemal co roku, inne w tych samych warunkach spokojnie pracują.
Na Białorusi i w środkowej części europejskiej Rosji okres rojowy przypada zwykle na koniec maja i czerwiec, a może objąć też początek lipca; przy wczesnej, ciepłej wiośnie wszystko przesuwa się o tydzień–dwa wcześniej. Gdzie rójka mieści się w całym rocznym cyklu, sprawdzisz w kalendarzu pszczelarza na każdy miesiąc.
Rój w maju wart wozu siana, rój w czerwcu — srebrnej łyżki, a rój w lipcu nie wart nawet muchy.
— stare angielskie przysłowie pszczelarskie
Jak przebiega rójka: dzień po dniu
Proces rojowy podporządkowany jest terminom rozwoju matki: 3 dni — jajo, około 5 dni — larwa, w 8–9 dniu matecznik zostaje zasklepiony, w 16 dniu wygryza się młoda matka. Z tego wynika cała „matematyka” pracy przeciwrojowej.
- 1–2 tygodnie wcześniejMiseczkiPszczoły budują na brzegach plastrów woskowe kubeczki — miseczki matecznikowe. Puste miseczki zdarzają się niemal w każdej rodzinie i same w sobie nie są jeszcze powodem do niepokoju.
- Dzień 0Zaczerwienie miseczekMatka składa jaja do miseczek. To punkt bez powrotu: rodzina postanowiła się wyroić. Matkę zaczyna się mniej karmić, ogranicza czerwienie i chudnie, żeby móc polecieć.
- Dni 3–8Mateczniki z larwamiZ jaj wylęgają się larwy, które pływają w mleczku pszczelim. Mateczniki się wydłużają, widać w nich białą larwę na warstwie mleczka.
- Dni 8–9Wyjście pierwakaGdy tylko pierwsze mateczniki zostaną zasklepione, w pogodny, ciepły dzień — zwykle między 10 a 14–15 — wychodzi pierwszy rój ze starą, unasiennioną matką. Niepogoda może go opóźnić o kilka dni.
- Dzień ~16Śpiew matekWygryza się pierwsza młoda matka i „tutuje” — wydaje przeciągłe dźwięki. Matki, których pszczoły nie wypuszczają z mateczników, odpowiadają „kwakaniem”. Słychać to przy ściance ula bez żadnego sprzętu.
- Dni 16–20Drugaki i trzeciaki7–9 dni po pierwaku może wyjść drugi rój — drugak z matką nieunasiennioną, a po nim trzeciak. Są mniejsze, czasem jest w nich naraz kilka nieunasiennionych matek.
Oznaki nastroju rojowego
Rodzina w nastroju rojowym wyraźnie się zmienia — wystarczy wiedzieć, na co patrzeć. Pewna oznaka jest tylko jedna: zaczerwione miseczki i mateczniki z larwami. Pozostałe jedynie podpowiadają, że czas zajrzeć do ula.
- W miseczkach na brzegach plastrów pojawiły się jaja lub larwy w mleczku.
- Czerwiu otwartego jest wyraźnie mniej: matka ogranicza czerwienie, a wolne komórki zalewane są nektarem.
- Pszczoły przestały odbudowywać węzę, wiele „bezczynnych” pszczół wisi gronami między ramkami.
- Lot jest słabszy niż w sąsiednich rodzinach tej samej siły — pszczoły „przyczajają się” przed wylotem.
- Przy wylotku i na przedniej ściance wisi „broda” z pszczół.
- Po wyjściu pierwaka przy ściance ula słychać tutanie i kwakanie matek — wkrótce drugak.
Mateczniki rojowe, ratunkowe i cichej wymiany
Mateczniki w ulu nie zawsze oznaczają rójkę. Pszczoły zakładają je jeszcze w dwóch przypadkach: gdy matka zginęła (ratunkowe) i gdy chcą wymienić słabnącą matkę bez rójki (cicha wymiana). Mylenie ich jest niebezpieczne: niszcząc mateczniki cichej wymiany albo ratunkowe, można zostawić rodzinę bez matki.
| Typ | Gdzie i ile | Co dzieje się w rodzinie |
|---|---|---|
| Rojowe | Na dolnej i bocznych krawędziach plastrów; zwykle dużo — od 5 do 20 i więcej, w różnym wieku | Matka jest, są jaja; rodzina silna i ciasno osadzona |
| Ratunkowe | Na powierzchni plastra wśród czerwiu, przebudowane ze zwykłych komórek robotnic; u podstawy widać komórkę | Matki nie ma (zginęła lub została usunięta), świeżych jaj brak |
| Cicha wymiana | W środku plastra, zwykle 1–3, w jednym wieku | Stara matka jest i czerwi, ale słabnie; rodzina nie szykuje się do wylotu |
Jak zebrać rój i osadzić go w ulu
Rój po wyjściu zwykle zawiązuje grono kilkadziesiąt metrów od pasieki — na gałęzi, krzaku, słupie — i wisi od pół godziny do doby lub dłużej, dopóki zwiadowczynie wybierają nowy dom. Masz więc czas, ale nie warto zwlekać.
Przydadzą się rojnica (lekka skrzynka lub kosz z siatką do wentylacji), kapelusz z siatką, spryskiwacz z wodą, w razie potrzeby drabina i sekator. Podkurzacz jest prawie niepotrzebny: pszczoły z roju mają wola pełne miodu i zwykle są łagodne.
- Podstaw rojnicę. Podsuń ją jak najbliżej pod grono i energicznie potrząśnij gałęzią — większość pszczół wpadnie do środka. Jeśli gałąź można odciąć, nie szkodząc drzewu, odetnij ją razem z rojem.
- Sprawdź, czy matka jest w środku. Postaw rojnicę obok miejsca, gdzie wisiało grono. Jeśli pszczoły z gałęzi ciągną do środka, a na brzegu „wachlują” z uniesionymi odwłokami — matka jest z rojem. Jeśli przeciwnie, rój znów zbiera się na gałęzi — matka została tam, powtórz.
- Przenieś w chłodne miejsce. Zamkniętą rojnicę postaw w cieniu albo w chłodnej, ciemnej piwnicy do wieczora. Rój się uspokoi, pszczoły zaczną wydzielać wosk.
- Osadź wieczorem. Przygotuj ul: ramki z węzą i trochę suszu; wielu pszczelarzy wstawia jedną ramkę z czerwiem otwartym — „przywiązuje” ona rój do nowego domu. Strząśnij rój na ramki albo na pomost przed wylotkiem — pszczoły same wejdą do środka.
- Podkarm. Jeśli nie ma pożytku, przez pierwsze dni podawaj syrop — rój musi odbudować plastry.
Metody przeciwrojowe
Najlepszy sposób przeciwrojowy to nie dopuścić do powstania nastroju rojowego. Gdy w matecznikach są już larwy, większość „łagodnych” metod przestaje działać — trzeba dzielić rodzinę.
| Metoda | Zalety | Wady |
|---|---|---|
| Terminowe poszerzanie — drugi korpus, nadstawka, susz | Proste, likwiduje ciasnotę, siła idzie w miód | Nie zatrzymuje rójki, która już się zaczęła |
| Węza i ramka pracy | Daje młodym pszczołom zajęcie, odnawia plastry | Potrzebny pożytek lub podkarmianie |
| Odbieranie czerwiu krytego do słabych rodzin | Wyrównuje pasiekę, odciąża silną rodzinę | Osłabia dawczynię; ryzyko przeniesienia chorób |
| Odkłady | Niezawodne, powiększenie pasieki, zapasowe matki | Mniej miodu z rodziny macierzystej, więcej pracy |
| Młode matki (wymiana co 1–2 lata) | Młode matki wyraźnie rzadziej wyprowadzają roje | Koszty hodowli lub zakupu matek |
| Metoda Demaree | Rodzina pozostaje cała i silna na pożytek | Pracochłonna, ciężkie korpusy, obowiązkowa kontrola po 7–9 dniach |
| Sztuczny rój (podział) | Imituje rójkę i gasi instynkt nawet przy obecnych matecznikach | Wykonany za późno osłabia rodzinę przed pożytkiem głównym |
| Wentylacja, cieniowanie, kraty przeciwrojowe na wylotek | Tanie, ogranicza przegrzewanie; krata zatrzymuje matkę | Środki pomocnicze; krata jedynie daje na czas |
Osobno o wyłamywaniu mateczników. To najbardziej oczywista i zarazem najbardziej zawodna metoda: pszczoły po prostu zakładają nowe, a jeden przeoczony matecznik niweczy całą pracę. Bez połączenia z innymi środkami jedynie odsuwa rójkę o tydzień.
Metoda Demaree krok po kroku
Metodę opisał amerykański pszczelarz George Demaree pod koniec XIX wieku. Jej idea polega na oddzieleniu matki od młodych pszczół karmicielek z czerwiem w obrębie jednego ula. Nadaje się do uli wielokorpusowych i silnych rodzin, w których nie ma jeszcze mateczników z larwami.
- Znajdź matkę. Do dolnego korpusu wstaw ramkę z matką i niewielką ilością czerwiu otwartego (bez mateczników), resztę uzupełnij suszem i węzą.
- Połóż kratę odgrodową, a na niej nadstawkę lub korpus z pustym suszem jako „bufor”.
- Cały czerw — na górę. Pozostałe ramki z czerwiem wstaw do górnego korpusu. Karmicielki pójdą za nim do góry, a na dole przy matce zrobi się dużo wolnego miejsca.
- Po 7–9 dniach sprawdź górę. Na czerwiu otwartym pszczoły założą mateczniki ratunkowe — trzeba je wszystkie zniszczyć albo wykorzystać do odkładu. Przeoczona na górze matka nieunasienniona to częsta przyczyna niepowodzeń.
- Po 3 tygodniach cały czerw na górze się wygryzie, a plastry wypełnią się miodem — górny korpus stanie się nadstawką. Przy przedłużającym się nastroju rojowym zabieg się powtarza.
Jeśli rój już wyszedł
Najpierw zbierz rój — tak jak opisano wyżej. Potem zajmij się rodziną macierzystą: zostały w niej mateczniki i bez twojej interwencji może jeszcze wypuścić jeden–dwa roje.
- Zostaw jeden dobry matecznik. W ciągu kilku dni po wyjściu pierwaka przejrzyj rodzinę, zostaw jeden duży zasklepiony matecznik (niektórzy zostawiają dwa dla bezpieczeństwa, ale zwiększa to ryzyko drugaka), a pozostałe usuń.
- Słyszysz śpiew matek — drugak wyjdzie w najbliższych dniach. Można go zebrać i osadzić osobno albo, po wyłapaniu zbędnych matek, połączyć z powrotem z rodziną macierzystą.
- Nie niepokój rodziny przez 2–3 tygodnie. Młoda matka musi się oblecieć i unasiennić; czerw pojawi się mniej więcej 2–3 tygodnie po jej wygryzieniu. Jeśli czerwiu nie ma dłużej — wstaw ramkę kontrolną z jajami.
- Wykorzystaj okres bezczerwiowy. W świeżym roju i w rodzinie macierzystej po wygryzieniu się matki przez pewien czas nie ma czerwiu krytego — to dogodny moment na zabieg przeciw roztoczom (więcej w artykule o warrozie). Leki stosuj ściśle według ulotki i przepisów obowiązujących w twoim kraju.
Jak nie przegapić rójki
W okresie rojowym przeglądaj silne rodziny co 7 dni — najpóźniej po 9. Logika jest prosta: od zaczerwienia miseczki do wyjścia pierwaka mija 8–9 dni. Przy rzadszych przeglądach ryzykujesz, że zobaczysz mateczniki dopiero wtedy, gdy rój już odleciał.
- Czy jest miejsce na czerwienie i składanie nektaru — czy pora poszerzać.
- Czy miseczki są puste, czy są w nich już jaja i larwy.
- Ile jest czerwiu otwartego w porównaniu z poprzednim przeglądem.
- W ulu wielokorpusowym — szybki przegląd bez rozbierania: unieś górny korpus i obejrzyj dolne krawędzie jego ramek, gdzie najczęściej budowane są mateczniki rojowe.
- Zapisz, co zobaczyłeś — bez notatek terminy szybko się mylą.
Między przeglądami pomaga waga pod ulem: gdy wychodzi rój, masa ula w ciągu kilku minut spada o 2–4 kg — tak gwałtownego spadku trudno pomylić z czymkolwiek innym. Aplikacja Beehive wyśle powiadomienie i zdążysz zebrać rój, póki wisi w pobliżu pasieki.
