Rasy pszczół: jakie są i gdzie występują

Dwa sąsiednie ule z takimi samymi korpusami i takim samym pożytkiem mogą zachowywać się zupełnie inaczej: jeden po cichu znosi miód, drugi co czerwiec wchodzi w nastrój rojowy i wita pszczelarza chmurą pszczół przy wylotku. Często różnica tkwi w rasie. Pszczoła miodna przez tysiące lat rozdzieliła się na dziesiątki podgatunków, a każdy z nich jest „skrojony” pod swój klimat. Ustalenie, jaka pszczoła żyje w twoich ulach i jakiej naprawdę potrzebujesz, to jedna z najbardziej opłacalnych decyzji na pasiece.

Po co znać rasę

Rasa decyduje nie o ubarwieniu, lecz o zachowaniu rodziny przez cały rok. Każda ma własny zestaw cech i to właśnie je pszczelarz zauważa podczas przeglądów:

• Zimotrwałość. Ile miesięcy bez oblotu rodzina wytrzymuje, jak oszczędnie gospodaruje pokarmem, jak bardzo jest wrażliwa na wilgoć i nosemozę. Na Białorusi i w strefie umiarkowanej europejskiej części Rosji to kryterium najważniejsze.
• Rojliwość. Jedne rasy zakładają mateczniki przy najmniejszej ciasnocie, inne latami pracują bez rójek. Więcej o tym, jak się to przejawia i co z tym robić, w artykule o rójce pszczół.
• Łagodność. Czy da się pracować bez rękawic i trzymać pszczoły blisko domu, czy też bez podkurzacza nie można podejść do ula.
• Wydajność na konkretnym pożytku. Są pszczoły do krótkiego, obfitego pożytku (lipa, gryka, wierzbówka kiprzyca) i pszczoły do długiego, słabego pożytku z łąkowych ziół. Długość języczka decyduje o tym, czy dosięgną nektaru w kwiatach koniczyny czerwonej.
• Tempo rozwoju wiosennego. Wczesny skok siły sprawdza się pod rzepak i sady, ale bywa groźny, jeśli główny pożytek przychodzi dopiero w lipcu.

Dobrać rasę do klimatu i rodzaju pożytku to z góry usunąć połowę problemów, z którymi inaczej trzeba by walczyć przez całe lato.

Główne rasy pszczoły miodnej

Wszystkie omawiane rasy to podgatunki (rasy geograficzne) jednego gatunku Apis mellifera. Swobodnie krzyżują się ze sobą, dlatego „czystość” rasy na pasiece utrzymuje się tylko tam, gdzie w promieniu kilku kilometrów nie ma obcych trutni. Poniższe opisy opierają się na wzorcach rasowych i typowych obserwacjach pszczelarzy; poszczególne linie i rodziny mogą od nich odbiegać.

Środkowoeuropejska (ciemna leśna) — A. m. mellifera

Rodzima pszczoła północnej i środkowej Europy: historycznie od Pirenejów i Wysp Brytyjskich po Ural. Duża, ciemna, niemal bez żółtych plam, z gęstym owłosieniem. Języczek krótki — około 6,0–6,4 mm, indeks kubitalny niski. To najbardziej zimotrwała z europejskich pszczół: rodzina spokojnie znosi 6–7 miesięcy bez oblotu, oszczędnie gospodaruje pokarmem i jest odporna na nosemozę oraz toksykozę spadziową. Zasklep miodu suchy, biały.

Charakter ma trudny. Pszczoły są agresywne, podczas przeglądu „uciekają” z ramki i zwisają gronami z dolnej beleczki, źle znoszą ingerencję. Rojliwość jest wysoka: przy ciasnocie z rojem może odejść pół pasieki. Za to na krótkim, obfitym pożytku z lipy, gryki czy wierzbówki kiprzycy środkowoeuropejska pracuje jak żadna inna — w kilka dni zalewa nadstawki. Matka składa do 2000 jaj na dobę, rodziny są silne, mało propolisują. Wiosną rozwija się bez pośpiechu, kierując się miejscowym pożytkiem, a nie kalendarzem.

Czyste populacje przetrwały w Baszkirii (pszczoła burzjańska, rezerwat „Szulgan-Tasz”), Tatarstanie, Kraju Permskim, na Ałtaju, w obwodach wołogodzkim i orłowskim; na Białorusi — resztki na Polesiu i na północy. W Europie Zachodniej starannie się ją odtwarza pod nazwami „ciemna pszczoła europejska”, „abeille noire”, „dunkle Biene”, „native Irish bee” — na Wyspach Brytyjskich, w Skandynawii, Szwajcarii, Francji.

Karpacka — A. m. carpatica

Pszczoła ukraińskich Karpat, przede wszystkim Zakarpacia. Genetycznie bardzo bliska kraińskiej i wielu zagranicznych naukowców uważa ją za wschodni ekotyp kraińskiej, ale na Ukrainie, Białorusi i w Rosji prowadzi się ją jako odrębną rasę z własnym wzorcem. Szara, ze srebrzystym owłosieniem, języczek długi — około 6,3–7,0 mm, co pozwala jej korzystać z nektaru koniczyny czerwonej.

Karpatka jest łagodna, spokojnie siedzi na wyjętej ramce, mało rojliwa, dobrze wykorzystuje słaby i przerywany pożytek, wiosną rozwija się wcześnie i zgodnie. Zasklep suchy. Zimuje dobrze — na Białorusi i w strefie umiarkowanej sprawdzono to przez dziesięciolecia, choć w warunkach Syberii ustępuje środkowoeuropejskiej. Wśród wad wymienia się skłonność do rabunków i pewną wrażliwość na nosemozę w wilgotne zimy. To najpowszechniejsza rasa wśród pszczelarzy Ukrainy i Białorusi i jedna z najpopularniejszych w europejskiej części Rosji.

Kraińska (carnica) — A. m. carnica

Ojczyzna — Słowenia, Austria, Chorwacja i Bałkany, obszar historycznej Krainy. Dziś to najpowszechniejsza rasa w Europie: przeważa w Niemczech, Austrii, Czechach, Słowacji, na Węgrzech, w Polsce, jest widoczna w Skandynawii. Z wyglądu bardzo podobna do karpatki: szara, ze srebrzystymi pierścieniami owłosienia, bez żółci. Języczek około 6,4–6,8 mm, indeks kubitalny wysoki, zasklep suchy.

Główne zalety to wyjątkowa łagodność i gwałtowny rozwój wiosenny: kraińska wychodzi z zimy w niewielkim kłębie, oszczędnie zużywa pokarm, a wraz z pierwszym pożytkiem pyłkowym szybko rośnie w siłę. To idealna pszczoła pod wczesne rośliny miododajne: rzepak, sady, akację, a na Białorusi — pod wierzbę, klon i mniszek lekarski. Druga strona medalu to rojliwość: naturalne populacje roją się silnie, ale u współczesnych linii hodowlanych (Peschetz, Sklenar, Troiseck, linie instytutów niemieckich i austriackich) ta cecha jest wyraźnie osłabiona. Przy dobrym pożytku kraińska potrafi mocno ograniczać czerwienie matki, zalewając gniazdo miodem. Mało propolisuje. Zimowla na Białorusi i w strefie umiarkowanej jest dobra przy wystarczających zapasach pokarmu; na Syberii wyniki są nierówne.

Włoska — A. m. ligustica

Pszczoła Półwyspu Apenińskiego i najliczniejsza rasa na świecie: opiera się na niej pszczelarstwo USA, Australii, Nowej Zelandii, Ameryki Południowej i Europy Południowej. Łatwo ją rozpoznać po żółtych lub złocistych pierścieniach na odwłoku. Języczek około 6,4–6,7 mm, zasklep mieszany.

Włoszka jest łagodna, mało rojliwa, bardzo płodna: matka potrafi składać ponad 2000 jaj na dobę, a rodziny rozrastają się do ogromnych rozmiarów. Pszczoły świetnie budują plastry, są czyste, dobrze bronią gniazda przed barciakiem. Ale do północnej zimy ta rasa nie jest stworzona. Nie potrafi w porę się zatrzymać: jesienią nadal wychowuje czerw, zjada dużo pokarmu, zimuje w dużym kłębie i źle znosi długi okres bez oblotu, jest wrażliwa na nosemozę. Do tego skłonna jest do rabunków i błądzenia do obcych uli. Na Białorusi i w strefie umiarkowanej Rosji w czystej postaci spotyka się ją rzadko — głównie jako składnik mieszańców i Buckfasta.

Szara górska kaukaska — A. m. caucasica

Pszczoła górskich rejonów Gruzji, Armenii, Azerbejdżanu i Kaukazu Północnego. Szara jak kraińska, ale ciemniejsza, bez żółtych plam. Jej główna cecha to najdłuższy języczek spośród wszystkich ras, około 7,0–7,2 mm: kaukaska pobiera nektar z koniczyny czerwonej i innych głębokich kwiatów, niedostępnych dla pozostałych pszczół. Uchodzi za rasę najłagodniejszą i najmniej rojliwą: przy właściwej opiece roi się tylko niewielka część rodzin.

Kaukaska świetnie wykorzystuje słaby, rozciągnięty w czasie pożytek i szybko przestawia się z jednej rośliny miododajnej na drugą, ale na krótkim, obfitym pożytku ustępuje środkowoeuropejskiej. Zasklep mokry, ciemny — plastry wyglądają na „zalane”. Silnie propolisuje, aż do zaklejania wylotków i przyklejania płótna powałkowego. Zimotrwałość niska: rasa źle znosi długą zimę, jest podatna na nosemozę, a jej masowe sprowadzanie w regiony północne w XX wieku skończyło się dużymi stratami. Płodność matek jest niższa niż u włoskiej i środkowoeuropejskiej.

Osobno wyróżnia się żółtą kaukaską (dolinną) pszczołę Zakaukazia — z żółtymi pierścieniami, bardziej agresywną i jeszcze mniej zimotrwałą; do regionów północnych zupełnie się nie nadaje.

Ukraińska stepowa

Pszczoła lasostepu i stepu Ukrainy — obwodów połtawskiego, kirowohradzkiego, czerkaskiego. Szara, nieco jaśniejsza od środkowoeuropejskiej, z języczkiem około 6,3–6,7 mm. Charakter pośredni: umiarkowanie łagodna, umiarkowanie rojliwa, dobrze zimuje, odporna na nosemozę. Zasklep suchy. Dobrze pracuje na gryce, słoneczniku i stepowych ziołach. Poza Ukrainą spotyka się ją rzadko, ale historycznie to właśnie ona wraz ze środkowoeuropejską dała początek pszczole dalekowschodniej.

Buckfast

Jedyna rasa na tej liście stworzona przez człowieka. W 1919 roku mnich z benedyktyńskiego opactwa Buckfast w hrabstwie Devon (Anglia), brat Adam (Karl Kehrle), po epidemii akarapidozy, która wybiła miejscowe ciemne pszczoły, zaczął krzyżować ocalałe rodziny z pszczołą włoską. Później objechał Europę, Bliski Wschód i Afrykę, dodając do rasy krew pszczół anatolijskich, greckich, macedońskich, saharyjskich i innych, i prowadził selekcję przez ponad pół wieku.

Efekt to pszczoła o ubarwieniu od żółtobrązowego do ciemnego, łagodna, mało rojliwa, bardzo płodna i wydajna, z silnymi rodzinami, które zalewają miodem ule wielokorpusowe. Zasklep suchy, propolisuje umiarkowanie, jest odporna na akarapidozę. Buckfast jest popularny w Niemczech, Danii, Szwecji, Francji, Polsce, na Białorusi i w europejskiej części Rosji. W naszym klimacie zimuje, jeśli rodziny są silne, a pokarmu wystarcza, ale zużywa go więcej niż środkowoeuropejska i kraińska.

Ważne zastrzeżenie: Buckfast to nie podgatunek, lecz hodowlana „rasa kombinacyjna”. Swoje cechy zachowuje tylko przy stałej selekcji. Matka Buckfast unasienniona przez miejscowe trutnie daje w drugim pokoleniu nieprzewidywalne, często agresywne pszczoły.

Inne pszczoły, o których warto wiedzieć

• Pszczoła dalekowschodnia. Nie podgatunek, lecz populacja, która ukształtowała się w Kraju Nadmorskim i Przyamurzu z pszczół ukraińskich i środkowoeuropejskich przywiezionych przez osadników w drugiej połowie XIX wieku. Zimotrwała, spokojniejsza od środkowoeuropejskiej, znakomicie pracuje na lipie. Co najważniejsze, od ponad stu lat żyje obok roztocza Varroa i wykształciła wyraźną odporność na niego; na jej bazie w USA wyhodowano linię „pszczół rosyjskich”.
• Pszczoła zafrykanizowana. Mieszaniec afrykańskiej A. m. scutellata z rasami europejskimi, który pojawił się w Brazylii w latach 50. XX wieku i zasiedlił Amerykę Południową i Środkową oraz południe USA. Niezwykle obronna, rojliwa, ale odporna na choroby i roztocza. W Europie i w naszym regionie nie występuje.
• Apis cerana — pszczoła wschodnia (azjatycka). To już inny gatunek, a nie rasa. Żyje w Indiach, Chinach, Japonii, Korei, na rosyjskim Dalekim Wschodzie. Mniejsza, rodziny słabsze, daje mniej miodu, za to jest pierwotnym żywicielem roztocza Varroa — przez tysiąclecia nauczyła się z nim współżyć. Z Apis mellifera się nie krzyżuje.

Porównanie ras

W tabeli zebrano uogólnione oceny według wzorców rasowych i doświadczeń pszczelarzy. W obrębie rasy zawsze jest rozrzut: linia hodowlana kraińskiej może roić się mniej niż „podwórkowa” kaukaska.

Gdzie występują poszczególne rasy

Białoruś i strefa umiarkowana Rosji

Historycznie żyła tu pszczoła środkowoeuropejska, ale w XX wieku została mocno rozmyta przez sprowadzane pszczoły: najpierw kaukaskie, potem karpackie i włoskie. Dziś na rynku najczęściej oferuje się karpatkę (najszersza oferta pakietów i matek), kraińską różnych linii z Niemiec, Austrii, Polski i od miejscowych reproduktorów, Buckfasta i rzadziej środkowoeuropejską z pasiek hodowlanych Baszkirii, Tatarstanu, obwodów orłowskiego i wołogodzkiego. Na Białorusi tradycyjnie hoduje się pszczołę środkowoeuropejską (poleską) i karpacką, a kraińska i Buckfast stały się w ostatnich latach faktycznie trzecią i czwartą rasą.

Ryzyko polega na ciągnięciu na północ pszczół, które nie są stworzone do sześciomiesięcznej zimy. Pszczoły kaukaskie i włoskie na Białorusi i w obwodzie moskiewskim zimują źle: nosemoza, biegunka, duże straty przy przeciągającej się wiośnie. Kraińska, karpatka i Buckfast zimują normalnie, ale wymagają uwagi co do zapasów pokarmu i suchości zimowli. I pamiętaj: kupiona matka daje stabilne potomstwo tylko w pierwszym pokoleniu — dalej do gry wchodzą miejscowe trutnie.

Północ Rosji, Ural i Syberia

To strefa pszczoły środkowoeuropejskiej bez alternatyw. Siedem miesięcy bez oblotu i mrozy do –40 °C przeżywa tylko ona i wywodzące się od niej miejscowe populacje. Próby trzymania ras południowych na Syberii regularnie kończą się wyginięciem pasiek podczas zimowli. Właśnie tutaj działają ostoje i gospodarstwa hodowlane zajmujące się ochroną ciemnej pszczoły leśnej.

Południe Rosji i Ukraina

W stepie i lasostepie Ukrainy dominuje karpatka, na wschodzie i południu występuje ukraińska stepowa. Kraj Krasnodarski i Stawropolski oraz obwód rostowski to strefa szarej górskiej kaukaskiej, karpackiej i ich mieszańców; lato jest tu długie, pożytków dużo, a długi języczek kaukaskiej naprawdę się opłaca. Buckfast i kraińska również są rozpowszechnione.

Kaukaz

Gruzja, Armenia, Azerbejdżan i republiki Kaukazu Północnego to ojczyzna szarej górskiej kaukaskiej i żółtej kaukaskiej pszczoły. Działają tu gospodarstwa hodowlane, z których matki tradycyjnie wysyłano na cały obszar byłego ZSRR i za granicę.

Europa

Europa Środkowa i Wschodnia od Niemiec po Bułgarię to królestwo kraińskiej; w Słowenii jest ona prawnie zastrzeżona jako jedyna dozwolona rasa, a słoweńska pszczoła „Kranjska sivka” to symbol narodowy. W Skandynawii, Holandii, Francji, Wielkiej Brytanii i Irlandii szeroko rozpowszechniony jest Buckfast, a ciemna pszczoła europejska przetrwała w chronionych populacjach: na duńskiej wyspie Læsø, na Colonsay w Szkocji, w części Irlandii, w dolinach Szwajcarii. Włochy, Hiszpania i Grecja to strefa pszczoły włoskiej, iberyjskiej i miejscowych pszczół greckich.

Ameryka, Australia, Nowa Zelandia

Własnych pszczół miodnych tam nie było — wszystkie przywieźli Europejczycy. Podstawą pszczelarstwa towarowego jest pszczoła włoska i jej mieszańce z kraińską i kaukaską; w USA istnieją linie „pszczół rosyjskich” pochodzenia dalekowschodniego. Amerykę Południową i Środkową zasiedliła pszczoła zafrykanizowana.

Jak dobrać rasę do swojej pasieki

Uniwersalna „najlepsza rasa” nie istnieje, inaczej wszyscy dawno trzymaliby tylko ją. Wyjdź od trzech pytań.

1. Jaką masz zimę? Jeśli okres bez oblotu trwa 5–6 miesięcy lub dłużej, twój wybór to środkowoeuropejska albo sprawdzone w twoim regionie linie karpatki i kraińskiej. Jeśli zima jest krótka i łagodna, lista jest dłuższa.
2. Jaki masz pożytek? Jeden obfity pożytek główny (lipa, gryka, wierzbówka kiprzyca) — przewagę mają środkowoeuropejska i dalekowschodnia. Wczesny pożytek z rzepaku i sadów — kraińska i karpatka. Długi, słaby pożytek z ziół — karpatka, kaukaska, Buckfast.
3. Kto mieszka obok? Pasieka na wsi, przy domu, w pobliżu sąsiadów — tylko rasy łagodne: kraińska, karpatka, Buckfast. Agresywna środkowoeuropejska pasuje na odległe stanowisko w lesie.

Najpewniejszą wskazówką jest to, co od jakichś dziesięciu lat trzymają skuteczni pszczelarze z twojej okolicy. Ich pszczoły przeszły selekcję miejscową zimą, a miejscowe trutnie będą takie same jak u ciebie.

Mieszańce i „kundelki”

Na większości pasiek żyją nie pszczoły czystorasowe, lecz mieszańce. Samo w sobie to nie problem: pierwsze pokolenie (F1) od czystorasowej matki i obcych trutni często wykazuje heterozję — rodziny są silniejsze i wydajniejsze od obojga rodziców. Kłopoty zaczynają się później. W drugim i trzecim pokoleniu cechy rozszczepiają się nieprzewidywalnie: w jednej rodzinie pszczoły są spokojne, w sąsiedniej agresywne, w trzeciej rojliwe i słabo zimujące. Stąd właśnie bierze się „południowa matka, która świetnie przezimowała pierwszy rok, a potem rodzina przepadła”: córki tej matki unasienniły się z przypadkowymi trutniami i zimotrwałość babki już im się nie dostała.

Wynikają z tego dwa praktyczne wnioski. Albo regularnie wymieniaj matki na czystorasowe od pewnego reproduktora, albo prowadź własną selekcję: wychowuj matki tylko od rodzin najlepszych pod względem zimowania i charakteru, a najsłabsze brakuj. Druga droga to właśnie „pszczoła miejscowa”, która w ciągu dziesięciu lat staje się lepsza od każdej sprowadzonej.

Rejonizacja hodowlana

Już w ZSRR obowiązywał plan rejonizacji ras: dla każdego obwodu wskazywano, jakie rasy wolno hodować. W Rosji zasada ta została utrzymana w ustawie o pszczelarstwie, a na niektórych terytoriach (na przykład w rejonie burzjańskim w Baszkirii) zakazano sprowadzania pszczół innych ras, aby zachować ciemną pszczołę leśną. Na Białorusi praca hodowlana prowadzona jest przede wszystkim z rasą środkowoeuropejską i karpacką; jakie rasy są obecnie oficjalnie zalecane dla twojego obwodu, najlepiej sprawdzić w służbie weterynaryjnej. W UE nie ma jednolitych przepisów, ale w Słowenii dozwolona jest tylko kraińska, a szereg wysp i dolin w Danii, Wielkiej Brytanii, Irlandii i Szwajcarii ogłoszono strefami ochrony ciemnej pszczoły, do których obowiązuje zakaz wwozu obcych matek. Zanim zamówisz matki z daleka, sprawdź przepisy swojego regionu.

Jak rozpoznać rasę na własnej pasiece

Dokładnej odpowiedzi „na oko” nie ma, ale kilka cech pozwala na uzasadnione przypuszczenie.

• Ubarwienie. Żółte pierścienie na odwłoku — krew włoska lub Buckfast. Szara, ze srebrzystym owłosieniem, bez żółci — kraińska, karpatka lub kaukaska. Czarna, duża, z wąskimi paskami owłosienia — środkowoeuropejska. Mieszanina ubarwień w jednej rodzinie — mieszaniec.
• Zasklep miodu. Biały, „suchy” (między miodem a wieczkiem jest powietrze) — środkowoeuropejska, kraińska, karpatka, Buckfast. Ciemny, „mokry” (wieczko leży bezpośrednio na miodzie) — krew kaukaska. Mieszany — włoska lub mieszańce.
• Zachowanie na ramce. Pszczoły siedzą spokojnie, matka dalej czerwi — kraińska, karpatka, kaukaska. Zbiegają w dół, zwisają brodą, rzucają się na ręce — środkowoeuropejska lub agresywny mieszaniec.
• Propolis. Wylotki obficie zaklejone, płótno powałkowe przyklejone na amen — ślad kaukaski. Minimum propolisu — środkowoeuropejska, kraińska.
• Jesień i zima. Rodzina wcześnie kończy wychów czerwiu i zimuje w małym kłębie — kraińska, środkowoeuropejska. Czerw aż do chłodów i duży kłąb — włoska, Buckfast.

Rasę pewnie określa się tylko laboratoryjnie. Klasyczna metoda to morfometria: u 30–50 pszczół mierzy się długość języczka, szerokość i długość skrzydła, ubarwienie tergitów, a przede wszystkim indeks kubitalny — stosunek długości dwóch odcinków żyłki trzeciej komórki kubitalnej przedniego skrzydła. U środkowoeuropejskiej jest niski, około 1,5–1,9, u kraińskiej wysoki, około 2,4–3,0, włoska i kaukaska plasują się pomiędzy; ważne jest też przesunięcie dyskoidalne, które u środkowoeuropejskiej jest ujemne, a u kraińskiej dodatnie. Dziś skrzydła się fotografuje i analizuje programami komputerowymi, a gospodarstwa hodowlane coraz częściej potwierdzają rasę analizą DNA. Na zwykłej pasiece rzadko jest to potrzebne; wystarczy wiedzieć, od jakiego reproduktora pochodzi matka i jak zachowują się jej córki.

Podsumowanie

Mody na rasy przychodzą i odchodzą: w latach 70. wszyscy wozili kaukaską, w latach 2000. karpatkę, a teraz kraińską i Buckfasta. Zimę przeżywają i miód dają nie nazwy, lecz pszczoły zrejonizowane, sprawdzone w miejscowym klimacie. Na Białorusi i w strefie umiarkowanej to środkowoeuropejska tam, gdzie da się pracować z jej charakterem, oraz karpatka lub sprawdzone linie kraińskiej tam, gdzie ważniejsza jest łagodność. Na północy i na Syberii — tylko środkowoeuropejska. Na południu wybór jest szeroki i tam długi języczek kaukaskiej czy płodność włoskiej rzeczywiście dają przewagę.

Niezależnie od tego, jakie pszczoły masz, głównym narzędziem są zapiski. Notuj rasę i pochodzenie każdej matki, rok jej wychowu oraz to, jak rodzina zimowała, roiła się i pracowała na pożytku. Po dwóch–trzech sezonach będzie widać, które linie warto rozmnażać, a które wymienić. O tym, jak rodziny różnych ras przygotowują się do zimy i co wpływa na wynik zimowli, przeczytasz w artykule o zimowli pszczół.