Пасля адкачкі галоўнага мёду сезон не канчаецца. З сярэдзіны жніўня і да першых замаразкаў сям'я жыве на познім узятку — з верасу, залатарніку, пажніўных пасеваў і прыдарожнага пустазелля. Гэты ўзятак рэдка дае таварны мёд, але менавіта ён вырашае, колькі зімовых пчол вырасціць сям'я і на чым яна будзе зімаваць. Разбяромся, што цвіце восенню, які з позніх мядоў небяспечны на зіму і як правесці апошнія тыдні сезона, каб вясной адкрыць моцныя вуллі.
Навошта сям'і позні ўзятак
Галоўная каштоўнасць позняга ўзятку — не бітоны мёду, а пчолы. З сярэдзіны жніўня да канца верасня ў сярэдняй паласе выводзіцца зімовае пакаленне: пчолы, якія пражывуць не пяць–шэсць тыдняў, а шэсць–восем месяцаў, перазімуюць і вырасцяць першы веснавы расплод. Каб матка працягвала сеяць, а маладыя пчолы назапасілі тлушчавае цела, у вулей штодня павінны паступаць хаця б невялікія порцыі нектару і свежы пылок. Падтрымліваючы ўзятак у 200–500 г за суткі для гэтага важнейшы, чым кароткі бурны прынос.
Другая задача — папоўніць запасы. Калі летам вы адкачалі шмат, а ў жніўні–верасні ў гняздзе пуста, сям'ю давядзецца карміць сіропам. Добры позні ўзятак з фацэліі ці буркуну можа закрыць значную частку зімовых кармоў натуральным мёдам.
Але ў позняга ўзятку ёсць і адваротны бок. Моцны прынос у верасні, асабліва з верасу ці грэчкі, пчолы складваюць проста ў гняздо: мёд займае ячэйкі, з якіх выходзіць апошні расплод, матка застаецца без месца, і выгадаванне зімовых пчол абрываецца раней часу. Сям'я ідзе ў зіму з поўнымі сотамі, але малалікая — і з кормам, які сам па сабе можа быць дрэнны для зімоўкі. Таму восенню даводзіцца сачыць не толькі за тым, каб корм быў, але і за тым, які ён і дзе ляжыць.
Што цвіце ў жніўні–кастрычніку
Ніжэй — познія меданосы і пылканосы для Беларусі і сярэдняй паласы Расіі прыкладна ў тым парадку, у якім яны ўступаюць у цвіценне. Тэрміны і прадукцыйнасць дадзены арыенціровачна: у розныя гады і ў розных мясцовасцях яны прыкметна разыходзяцца.
Скрыпень, буркун і іншыя «дацвітаючыя»
Частка летніх меданосаў захоплівае і жнівень. Скрыпень вузкалісты (іван-чай) на высечках і гарах цвіце з канца чэрвеня да сярэдзіны жніўня, і ў халоднае дажджлівае лета яго апошняя хваля можа даць прыкметны прынос. Буркун белы і жоўты другога года цвіце з чэрвеня да верасня, у літаратуры яму прыпісваюць 200–300 кг мёду з гектара і больш; светлы буркуновы мёд — адзін з лепшых зімовых кармоў. Валошка лугавая і цыкорый па абочынах і аблогах цягнуцца да верасня, асот палявы і бадзяк на закінутых палях цвітуць у ліпені–верасні і ў некаторых месцах даюць асноўны «пустазельны» ўзятак канца лета. Мята і меліса каля вады і на агародах — ліпень–верасень, па мёдзе сціплыя, але ахвотна наведваюцца.
Грэчка позняга пасеву
Грэчка, пасеяная ў канцы чэрвеня — пачатку ліпеня, цвіце ў жніўні і дае апошні моцны ўзятак у палявых раёнах. Нектар яна вылучае ў асноўным у першай палове дня і ў цёплае вільготнае надвор'е; арыенцір прадукцыйнасці — 70–100 кг/га. Грэчкавы мёд цёмны, з вялікай колькасцю мінеральных рэчываў. Для зімоўкі ён дапушчальны, але горшы за светлыя мяды: баласту ў ім больш, і пры вялікіх запасах да вясны магчымы панос.
Пажніўныя пасевы: фацэлія, гарчыца, рэдзька, свірэпа
Самы кіраваны позні ўзятак даюць культуры, якія сеюць пасля ўборкі збожжавых — на сідэраты, корм ці спецыяльна для пчол. Фацэлія зацвітае праз 5–6 тыдняў пасля пасеву і цвіце 4–6 тыдняў; паводле розных крыніц, яна дае 150–300 кг/га і вылучае нектар нават у прахалоднае надвор'е. Мёд светлы, доўга не крышталізуецца — добры на зіму. Гарчыца белая зацвітае яшчэ хутчэй, праз месяц пасля пасеву, але яе мёд, як і рапсавы і свірэпавы, садзіцца ў сотах за лічаныя тыдні: у зімовым корме яго быць не павінна. Рэдзька алейная цвіце да самых замаразкаў і вытрымлівае лёгкія маразы — гэта каштоўная позняя крыніца пылку, а яе мёд таксама хутка крышталізуецца.
Калі ў вас ёсць дамоўленасць з гаспадаркай ці ўласная зямля, пасеў фацэліі ці гарчыцы ў сярэдзіне ліпеня — надзейны спосаб даць сем'ям падтрымліваючы ўзятак да канца верасня. Тэрмін, у які зацвіце поле, залежыць ад надвор'я: у спёку і сушу — раней і карацей, у прахалоду — пазней і даўжэй.
Верас звычайны
Верас звычайны (Calluna vulgaris) расце на бедных пясчаных глебах — у хваёвых барах, на пустках, старых гарах і высечках. Цвіце з пачатку жніўня да сярэдзіны–канца верасня, прыкладна месяц–паўтара; у Беларусі (асабліва на Палессі і ў хваёвых масівах) і ў Польшчы качоўка на верас — старая традыцыя. Прадукцыйнасць ацэньваюць вельмі па-рознаму, ад 50 да 200 кг/га: у сухі год верас амаль не вылучае нектару, у вільготны і цёплы верасень вуллі на вагах дадаюць па кілаграме за дзень.
Верасовы мёд ні з чым не зблытаць: цёмна-бурштынавы з чырванаватым адценнем, даўкі, з гаркаватым паслясмакам. Галоўная яго асаблівасць — тыксатропнасць: мёд у сотах жэлепадобны і пры звычайнай адкачцы з ячэек не вылятае. Соты альбо прадаюць у выглядзе секцый, альбо мёд «разрыхляюць» спецыяльнымі іголкамі ці прасуюць. Для зімоўкі ён не падыходзіць: шмат бялку і мінеральных соляў, вялікая нагрузка на кішачнік. Калі сем'і стаялі на верасе, на зіму ім пакідаюць мёд з летніх меданосаў або замяняюць верасовы корм сіропам.
Залатарнік канадскі
Залатарнік канадскі (Solidago canadensis) і блізкі да яго залатарнік гіганцкі — інвазіўныя віды, якія за апошнія дзесяцігоддзі занялі пусткі, абочыны, закінутыя палі і берагі рэк па ўсёй Беларусі, Украіне і сярэдняй паласе. Для прыроды гэта бяда, але для пчол у верасні — часта адзіная масавая крыніца нектару і пылку. Цвіце з жніўня да кастрычніка, арыенцір прадукцыйнасці — 50–100 кг/га, а пылку ён дае асабліва шмат: абножка ярка-жоўтая, цяжкая.
Мёд залатарніку залаціста-жоўты, з рэзкаватым пахам, які многіх адпужвае ў свежым выглядзе і змякчаецца па меры выспявання. Крышталізуецца ён хутка, на працягу некалькіх тыдняў, таму ў якасці адзінага зімовага корму рызыкоўны; у сумесі з іншымі мядамі ў невялікай долі звычайна бяды не прыносіць. Галоўная каштоўнасць залатарніку — пылок для выгадавання зімовых пчол.
Чарада і іншыя меданосы каля вады
У сырых месцах — па берагах сажалак і канаў, на балоцістых лугах — у жніўні–верасні цвітуць чарада, плакун, сусак, позняя мята. Паасобку гэта сціплыя меданосы (чарадзе прыпісваюць 30–70 кг/га), але пасека каля вады нярэдка трымаецца на іх увесь верасень, калі палі ўжо ўбраныя.
Плюшч — апошні ўзятак Заходняй Еўропы
Для пчаляроў Брытаніі, Францыі, Германіі і іншых краін з мяккай восенню апошні ўзятак — гэта плюшч звычайны (Hedera helix). Яго непрыкметныя зеленаватыя суквецці раскрываюцца ў верасні–кастрычніку і ў цёплае надвор'е літаральна гудуць ад пчол. Плюшч дае шмат пылку і нектару, але мёд з яго крышталізуецца за лічаныя дні і становіцца цвёрдым, як камень. У Брытаніі сем'і нярэдка зімуюць на плюшчовым мёдзе, аднак многія пчаляры аддаюць перавагу, каб у гняздзе ён ляжаў у сумесі з больш раннім мёдам ці сіропам. У Беларусі і сярэдняй паласе плюшч не цвіце — ён тут не зімуе ў адкрытым грунце.
Падзь: узятак, якога лепш бы не было
У сухое гарачае лета і цёплую восень, калі кветак мала, пчолы збіраюць падзь — салодкія вылучэнні тлей і чарвецоў на елцы, хвоі, піхце, ліпе, дубе, вярбе. У Беларусі і сярэдняй паласе падзевы ўзятак звычайна ідзе ў ліпені–верасні, з лясных пасек прыносяць да некалькіх кілаграмаў за дзень, а ў Цэнтральнай Еўропе яловы і піхтавы падзевы мёд — дарагі і цэнены прадукт. Але для зімуючых пчол ён небяспечны: у ім у некалькі разоў больш мінеральных соляў, дэкстрынаў і цяжказасваяльных цукраў, чым у кветкавым. Зімой пчолы не аблётваюцца, непераваранае назапашваецца ў кішачніку, і да лютага сям'я хварэе на панос, слабее, нярэдка да гэтага дадаецца назематоз.
Познія меданосы адным позіркам
| Расліна | Тэрміны | Што дае | Прадукцыйнасць, кг/га | Мёд на зіму |
|---|---|---|---|---|
| Скрыпень (дацвітанне) | да сярэдзіны жніўня | нектар, пылок | 300–500 | добра |
| Буркун другога года | чэрвень – верасень | нектар, пылок | 200–300 | добра |
| Грэчка позняга пасеву | жнівень | нектар, пылок | 70–100 | дапушчальна, горш за светлыя |
| Фацэлія пажніўная | жнівень – кастрычнік | нектар, пылок | 150–300 | добра |
| Гарчыца белая, свірэпа | жнівень – верасень | нектар, пылок | 40–100 | не — хутка крышталізуецца |
| Рэдзька алейная | жнівень – замаразкі | нектар, пылок | 40–100 | не — хутка крышталізуецца |
| Верас звычайны | жнівень – верасень | нектар, крыху пылку | 50–200 | не — жэлепадобны, шмат бялку |
| Залатарнік канадскі | жнівень – кастрычнік | нектар, шмат пылку | 50–100 | рызыкоўна — хутка садзіцца |
| Асот, бадзяк | ліпень – верасень | нектар, пылок | 80–130 | добра |
| Валошка лугавая, цыкорый | ліпень – верасень | нектар, пылок | каля 100 | добра |
| Чарада, мята, меліса | жнівень – верасень | нектар, пылок | 30–100 | добра |
| Плюшч (Заходняя Еўропа) | верасень – лістапад | нектар, пылок | па-рознаму | рызыкоўна — садзіцца каменем |
| Падзь з хваёвых і лісцевых | ліпень – верасень | падзь | па надвор'і | не — панос, назематоз |
Лічбы прадукцыйнасці — з розных даведнікаў і практычных назіранняў; гэта патэнцыял расліны пры суцэльным покрыве, а не тое, што прынясе адна сям'я. У рэальнасці пчолы збіраюць малую частку, і ўсё вырашаюць надвор'е і адлегласць да поля.
Падзевы і верасовы мёд у зімоўцы
Агляд у пачатку верасня павінен адказаць на два пытанні: ці дастаткова ў гняздзе корму і які ён. Насцярожыць павінны:
- цёмны, амаль чорны ці зеленаваты мёд у адкрытых ячэйках, сабраны пасля адкачкі галоўнага ўзятку, пры тым што грэчкі побач няма;
- адсутнасць кветкавага водару, саладовы ці «смалісты» прысмак;
- пчолы, якія лятаюць на дрэвы, а не на кветкі, у гарачыя бязузятачныя дні; ліпкія лісце і ігліца ў лесе;
- жэлепадобны мёд, які не выцякае з распячатаных ячэек, калі пасека стаяла побач з верасам.
Падзь правяраюць простымі хатнімі пробамі: лыжку мёду раствараюць у роўным аб'ёме вады і дадаюць вапнавую ваду ці 96-працэнтны спірт — падзевы мёд дае муць і шматкі, кветкавы застаецца празрыстым. Пробы грубыя, але для рашэння «мяняць ці не» іх дастаткова. Калі сумняваецеся, нясіце ўзор у ветлабараторыю.
Што рабіць, калі сумніўны мёд у гняздзе ёсць:
- Адкачаць падзевы і верасовы мёд з рамак, пакуль цёпла і пчолы могуць перапрацаваць замену. Падзевы — на продаж ці на веснавую падкормку, верасовы — каштоўны таварны мёд.
- Замяніць сіропам. Класічны арыенцір — скончыць кармленне да 10–15 верасня ў сярэдняй паласе, каб перапрацоўку ўзялі на сябе яшчэ летнія пчолы, а не зімовае пакаленне. Сіроп 1:1 ці 3:2 (цукар : вада), порцыямі па 2–4 л увечары.
- Пераставіць рамкі з запячатаным светлым мёдам ад летніх меданосаў, калі яны ёсць у запасе, — лепшы варыянт, які не патрабуе перапрацоўкі.
Як сабраць гняздо на зіму і колькі корму пакінуць, падрабязна апісана ў артыкуле пра зімоўку пчол.
Як выкарыстаць позні ўзятак
Нарошчванне зімовых пчол
Пакуль ідзе нават сціплы прынос, не скарачайце гняздо: матцы патрэбны свабодныя ячэйкі, а пчолам — месца для пяргі. Рамкі з пяргой у жніўні — не меншая каштоўнасць, чым мёд: без бялку зімовыя пчолы не назапасяць рэзерваў у целе. Скарачэнне і ўцяпленне гнязда — справа канца верасня, калі апошні расплод выйшаў, а не сярэдзіны жніўня «па календары».
Сем'і з маладымі маткамі бягучага года сеюць восенню даўжэй і ахвотней. Калі на пасецы ёсць старая матка, якую вы збіраліся мяняць, лепшы час для замены — ліпень–жнівень: маладая матка на познім узятку нарасціць зімовае пакаленне, а старая аборве яйцакладку раней.
Качоўка на верас
На верас вывозяць толькі моцныя сем'і, у канцы ліпеня — пачатку жніўня, да пачатку цвіцення, з мінімальным запасам мёду ў гняздзе, каб верасовы мёд не змешваўся з зімовым кормам. Зручныя магазіны на паўрамку і секцыйныя рамкі для сотавага мёду. Назад сем'і вяртаюць адразу па заканчэнні цвіцення, звычайна ў сярэдзіне–канцы верасня, і тут жа правяраюць, што засталося ў гняздзе: верас садзіцца ў расплодную частку, і такія рамкі замяняюць. З-за ўсіх гэтых клопатаў качоўка на верас апраўданая толькі пры добрым збыце сотавага і прасаванага мёду.
Абарона ад крадзяжу
Як толькі ўзятак абрываецца — а восенню гэта здараецца за адзін халодны дзень, — на пасецы пачынаецца крадзеж. Моцныя сем'і рабуюць слабыя, пры падкормцы — усіх, каго змогуць. Скараціце ляткі да 2–3 см, не пакідайце на пасецы адкрытыя соты і кроплі сіропу, карміце ўвечары пасля лёту, не аглядайце сем'і падоўгу ў бязузятачныя дні. Крадзеж восенню — яшчэ і галоўны шлях занясення кляшча з сем'яў, якія гінуць, сваіх і суседскіх.
Апрацоўка ад вароа
Паміж апошнім узяткам і зімоўкай — галоўнае акно для барацьбы з кляшчом. Асноўную апрацоўку праводзяць адразу пасля адкачкі галоўнага мёду, у канцы ліпеня — жніўні, каб зімовыя пчолы выводзіліся ўжо з чыстага расплоду; на пасеках, якія стаялі на верасе, яе робяць адразу пасля вяртання. Чым пазней апрацоўка, тым больш зімовых пчол клешч паспеў сапсаваць яшчэ ў кукалцы. Кантрольны падлік у канцы верасня — кастрычніку пакажа, ці патрэбна дадатковая апрацоўка ў безрасплодны перыяд. Пра метады і парогі — у артыкуле пра вароатоз.
- Не скарачаць гняздо, пакуль ідзе прынос і выходзіць апошні расплод.
- Праверыць корм у пачатку верасня: колькасць і якасць, пробы на падзь.
- Сумніўны мёд адкачаць ці замяніць да сярэдзіны верасня.
- Скараціць ляткі, падкормліваць увечары, не трымаць соты адкрытымі.
- Апрацаваць ад кляшча пасля адкачкі, праверыць вынік у кастрычніку.
Тэрміны плывуць: як зразумець, што ўзятак скончыўся
Усе даты ў гэтым артыкуле — арыенцір для цэнтра Беларусі і сярэдняй паласы. На поўдні Украіны верас і залатарнік адцвітаюць раней, а грэчка позняга пасеву яшчэ цвіце ў верасні; на поўначы Расіі верас — амаль адзіны асенні меданос, а ў Заходняй Еўропе сезон закрывае плюшч у лістападзе. Ды і ў адным месцы год на год не прыпадае: сухі жнівень зрушвае цвіценне, а цёплы верасень падаўжае яго на два тыдні.
Каб ацаніць тэрміны для сваёй мясцовасці, адкрыйце карту цвіцення меданосаў: яна паказвае, калі ў вас зацвітаюць верас, залатарнік, фацэлія і іншыя расліны. Той жа каляндар цвіцення для каардынат вашай пасекі ёсць у картцы пасекі ў праграме Beehive. А самы шчыры адказ на пытанне «ці скончыўся ўзятак» дае кантрольны вулей на вагах: пакуль увечары вага расце хаця б на 100–200 г — пчолы яшчэ носяць; як толькі некалькі дзён запар вага стаіць ці падае, узятак скончаны, і пара заканчваць асеннія работы. Для буйных гарадоў Беларусі і Расіі ёсць гатовыя календары цвіцення.
Заключэнне
Позні ўзятак — апошняя магчымасць сезона паўплываць на зімоўку. Добра, калі ён сціплы, але доўгі: такі ўзятак росціць зімовых пчол, не забіваючы гняздо. Добра, калі ён з фацэліі, буркуну ці разнатраўя: такі мёд можна пакінуць на зіму. Горш, калі ён з верасу, залатарніку ці падзі: тады ў вас ёсць верасень, каб замяніць корм. Веснавыя і летнія меданосы, з якіх пачынаецца сезон, апісаны ў артыкулах пра веснавыя і пра летнія меданосы, а паслядоўнасць асенніх работ па месяцах — у календары пчаляра.
