Гнільцы: амерыканскі і еўрапейскі, як распазнаць і што рабіць па законе

Кляшч і назематоз аслабляюць сям'ю паступова, а гнільцы б'юць па самым каштоўным — па расплодзе. Амерыканскі гнілец да таго ж адзіная хвароба пчол, з-за якой да вас на пасеку прыедзе ветэрынарны інспектар, а суседзі ў радыусе некалькіх кіламетраў трапяць пад карантын. Таму пчаляру важна не толькі пазнаць хваробу па соце, але і разумець, што па законе належыць рабіць далей.

Дзве хваробы пад адным словам

Слова «гнілец» аб'ядноўвае дзве зусім розныя інфекцыі, падобныя толькі тым, што абедзве губяць лічынак і абедзве пахнуць.

• Амерыканскі гнілец (АГ) выклікае спораўтваральная бактэрыя Paenibacillus larvae. Заражаецца маладая лічынка, праглынуўшы споры з кормам, а гіне ўжо ў запячатанай ячэйцы. Споры надзвычай жывучыя: у старых сотах, мёдзе і інвентары яны захоўваюць заразнасць дзесяцігоддзямі, вытрымліваюць кіпячэнне і звычайныя дэзінфекцыйныя сродкі. Назва не пра геаграфію: хвароба распаўсюджана па ўсім свеце.
• Еўрапейскі гнілец (ЕГ) выклікае бактэрыя Melissococcus plutonius, якая спор не ўтварае. Лічынкі гінуць у адкрытых ячэйках, звычайна на 3–5-ы дзень жыцця, да запячатвання. Хвароба значна менш устойлівая, моцна залежыць ад стану сям'і і часта ўспыхвае вясной, калі карміцелек мала, а расплоду шмат.

У абодвух выпадках інфекцыю па вуллі разносяць самі пчолы: чысцільшчыцы выгрызаюць загінулых лічынак, а потым кормяць здаровых. Паміж вуллямі і пасекамі ўзбуджальнік падарожнічае з блукаючымі пчоламі, раямі, рабаваннем, купленымі сем'ямі і — часцей за ўсё — з інвентаром і сотамі з рук пчаляра.

Амерыканскі гнілец: прыкметы

На ранняй стадыі сям'я выглядае звычайна: пчолы лётаюць, матка сее. Першае, што заўважае ўважлівы пчаляр, — стракаты расплод: замест суцэльнага дывана аднолькавых вечак на соце з'яўляюцца пропускі, ячэйкі рознага ўзросту і адзіночныя дзіўныя вечкі сярод здаровых.

• Вечкі цямнеюць, робяцца вільготнымі на выгляд, прасядаюць і часта прадзіраўленыя — пчолы пачынаюць ускрываць ячэйку з загінулай кукалкай, але кідаюць, і застаецца няроўная дзірка.
• Лічынка пад вечкам з перламутрава-белай робіцца матава-жоўтай, потым кавава-карычневай і ператвараецца ў аднародную цягучую масу, якая асядае на ніжняй сценцы ячэйкі.
• Проба запалкай. Ускрыйце падазроную ячэйку запалкай або зубачысткай, дакраніцеся да масы і павольна пацягніце. Пры амерыканскім гнільцы яна цягнецца тонкай цягучай ніткай даўжынёй 2–3 см і больш, падобнай на клей або расплаўленую карамель. Ніводная іншая хвароба расплоду такой ніткі не дае.
• Пах — характэрны, нагадвае сталярны клей або тухлую рыбу; у моцна паражанай сям'і ён адчуваецца ўжо ля лятка.
• Скарынкі. Праз некалькі тыдняў маса высыхае ў цёмную, амаль чорную скарынку, шчыльна прыліплую да ніжняй сценкі ячэйкі. Яе цяжка выцягнуць нават пінцэтам, а пчолы зусім не могуць. Калі нахіліць сот да святла так, каб зазірнуць у ячэйкі зверху, скарынкі добра бачныя. Часам у ячэйцы застаецца і выцягнуты «язычок» — рэшта хабатка загінулай кукалкі.

Еўрапейскі гнілец: прыкметы

Еўрапейскі гнілец паражае адкрыты расплод, і карціна іншая. Пчаляр заўважае, што лічынкі ў ячэйках ляжаць неяк няправільна і неаднолькава.

• Здаровая лічынка ляжыць на дне ячэйкі роўным белым колцам. Хворая скручваецца, разварочваецца, падымаецца па сценцы, прымае ненатуральныя позы, губляе пругкасць.
• Колер мяняецца з белага на жоўты, потым на шэра-жоўты і буры; цела робіцца друзлым, скрозь скурку прасвечваюць трахеі.
• Пах кіслы, нагадвае пракіслы корм, часам з адценнем гнілі — залежыць ад спадарожных бактэрый.
• Нітка пры пробе запалкай не цягнецца або цягнецца ледзь-ледзь: маса вадзяністая, зярністая.
• Загінулая лічынка падсыхае ў мяккую, гумападобную скарынку, якую пчолы лёгка выносяць, — таму сот часта выглядае стракатым проста з-за пустых ячэек.
• Частка лічынак усё ж дажывае да запячатвання і гіне пад вечкам — тады з'яўляюцца і праселыя вечкі, што блытае дыягназ.

Тыповы час успышкі — вясна і пачатак лета: у сям'і шмат расплоду, а карміцелек не хапае, лічынкі недакормленыя і ўразлівыя. Моцная сям'я з добрым узяткам нярэдка «перарастае» хваробу сама; слабая — растае.

Як не зблытаць з іншымі хваробамі расплоду

Стракаты расплод і загінулыя лічынкі бываюць не толькі пры гнільцах. Табліца дапамагае адрозніць чатыры частыя прычыны.

Застуджаны расплод праходзіць сам, як толькі пацяплее, а пчолы вычысцяць ячэйкі. Мяшотчаты расплод звычайна адступае з добрым узяткам і зменай маткі. Гнільцы самі не праходзяць, а амерыканскі яшчэ і падпадае пад закон.

Як пацвердзіць дыягназ

Проба запалкай і пах даюць упэўненае падазрэнне, але канчатковы дыягназ ставіць ветэрынарная лабараторыя. Гэта не фармальнасць: ад выніку залежыць, што будзе з вашай пасекай і з суседскімі.

1. Не перастаўляйце рамкі паміж вуллямі і не аб'ядноўвайце сем'і, пакуль няма адказу. Інвентар пасля падазронай сям'і — асобна.
2. Выражце ўзор. Кавалак сота памерам прыкладна 10×15 см з максімальнай колькасцю падазроных ячэек, без мёду. Загарніце ў паперу, а не ў плёнку: у герметычнай упакоўцы ўзор запляснее. Падпішыце нумар вулля і дату.
3. Перадайце ў лабараторыю — самі або праз раённую ветэрынарную службу. Лабараторыя вылучыць узбуджальніка і, пры амерыканскім гнільцы, знойдзе споры.
4. Экспрэс-тэст на пасецы. Існуюць наборы для хуткай дыягностыкі АГ і ЕГ — па прынцыпе тэст-палоскі: кроплю завісі з хворай лічынкі наносяць на касету і праз некалькі хвілін бачаць вынік. Яны зручныя для першаснай сартыроўкі, але афіцыйным пацвярджэннем не лічацца.
5. Запішыце ўсё: нумар вулля, дату агляду, што бачылі, якія рамкі чапалі. Гэтыя даныя спатрэбяцца ветурачу для вызначэння межаў ачага.

Карантын і закон

У Беларусі, Расіі і краінах ЕС амерыканскі гнілец адносіцца да хвароб, пра якія абавязкова паведамляць ветэрынарнай службе. Падазрэнне — ужо падстава для званка: не трэба чакаць, пакуль загіне паўпасекі. Адказнасць за распаўсюджванне заразы на суседнія пасекі несувымерная са стратай некалькіх сем'яў. Еўрапейскі гнілец у шэрагу краін таксама падлягае рэгістрацыі, але меры пры ім прыкметна мякчэйшыя.

Што звычайна адбываецца пасля пацвярджэння дыягназу:

• На пасеку накладваюць карантын, а вакол яе вызначаюць зону радыусам у некалькі кіламетраў. Унутры зоны забаронена вывозіць і ўвозіць пчол, матак, соты, мёд для падкормкі і інвентар; ветслужба аглядае суседнія пасекі.
• Моцна паражаныя сем'і знішчаюць. Пчол закурваюць, соты, рамкі і ўцяпляльнік спальваюць, вуллі і інвентар абпальваюць або дэзінфікуюць. Гэта гучыць жорстка, але споры ў скарынках не знішчыць інакш, а хворая сям'я — крыніца заражэння для ўсёй акругі.
• Сем'і з адзінкавымі паражанымі ячэйкамі ў шэрагу краін дазваляюць аздараўляць перагонам на вошчыну: пчол стрэсваюць у чысты прадэзінфікаваны вулей на адны толькі рамкі з вошчынай, вытрымліваюць без корму суткі-двое, каб яны выдаткавалі заражаны мёд у вальках, затым падкормліваюць сіропам. Старыя соты з расплодам спальваюць. У адных краінах такі метад ужываецца шырока, у іншых дапускаецца толькі знішчэнне — вырашае ветурач.
• Карантын здымаюць праз устаноўлены тэрмін пасля ліквідацыі апошняй хворай сям'і і заключнай дэзінфекцыі, звычайна пасля кантрольных аглядаў расплоду.

Што рабіць пры еўрапейскім гнільцы

Тут прагноз куды лепшы: узбуджальнік не ўтварае спор, і сям'я здольная справіцца з ім сама, калі ёй дапамагчы.

• Узмацніць сям'ю. Падставіць рамку-другую друкаванага расплоду на выхадзе з заведама здаровай сям'і, скараціць гняздо, уцяпліць, пры адсутнасці ўзятку падкарміць. Больш карміцелек — лепшы догляд за лічынкамі.
• Змяніць матку. Перапынак у кладцы яек на 1–2 тыдні дае пчолам час вычысціць ячэйкі, а маладая матка часта прыносіць больш гігіенічнае патомства. Нават простая ізаляцыя маткі ў клетачцы на некалькі дзён дапамагае.
• Перагнаць на вошчыну пры моцным паражэнні — гэтак жа, як пры АГ. Старыя соты з хворым расплодам перагнаць на воск або знішчыць.
• Прыбраць прычыну. Часта ЕГ успыхвае ў сырых вуллях, у сем'яў без пяргі або з кляшчом — праверце заклешчанасць па артыкуле пра вароатоз, і не забудзьце, што назематоз аслабляе менавіта карміцелек.

Калі пасля гэтых мер на працягу месяца карціна не паляпшаецца, патрэбна лабараторыя — не выключана, што пад «еўрапейскім» хаваецца амерыканскі гнілец або змешаная інфекцыя.

Дэзінфекцыя вулляў і інвентару

Галоўнае адрозненне дэзінфекцыі пры гнільцах ад «звычайнай» вясновай уборкі — яна павінна знішчаць споры. Простае мыццё і сонца тут не дапамагаюць.

• Абпальванне. Драўляныя корпусы, донцы, дахі і рамкі (калі іх вырашана захаваць) абпальваюць паяльнай лямпай або газавай гарэлкай да раўнамернага пабурэння драўніны, старанна праходзячы стыкі і куты. Пластыкавыя вуллі абпаліць нельга — іх мыюць гарачым шчолачным растворам.
• Шчолач. Гарачы раствор каўстычнай соды добра растварае воск і пропаліс і губіць узбуджальнікаў. Так апрацоўваюць металічны інвентар, пластык, рамкі. Абавязковыя акуляры і пальчаткі: шчолач апякае скуру і вочы. Пасля апрацоўкі — прамыўка вадой.
• Перакіс вадароду і воцатная кіслата. Сумесі на іх аснове (надвоцатная кіслата) выпускаюцца як ветэрынарныя дэзінфектанты і дзейнічаюць у тым ліку на споры. Ужывайце толькі зарэгістраваныя сродкі па інструкцыі і з указанай у ёй экспазіцыяй.
• Дробязі. Стамеска, шчотка, дымар, пальчаткі, раёўня, кармушкі — усё, што датыкалася хворай сям'і, абпальваюць або замочваюць у шчолачы. Тканінныя пальчаткі і ўцяпляльнікі прасцей спаліць.

Парадак працы: спачатку саскрэбці воск і пропаліс, потым дэзінфекцыя. Пад слоем пропалісу споры агонь не дастане.

Мёд і воск

Мёд з хворых сем'яў нельга скормліваць пчолам — ні сваім, ні чужым, ні пакідаць у даступным для пчол месцы. Для чалавека споры P. larvae не небяспечныя, але падчас карантыну распараджэнне мёдам з ачага звычайна абмежавана, удакладняйце ў ветурача. Воск з заражаных сотаў хатняй перагонкай не абеззаражваецца: споры перажываюць тэмпературу плаўлення. Соты з расплодам з хворых сем'яў спальваюць, а сушняк без расплоду здаюць на перапрацоўку толькі з паведамленнем пра заражэнне — на васказаводах воск вытрымліваюць пры высокай тэмпературы пад ціскам. Вошчыну купляйце ў вытворцаў, якія стэрылізуюць сыравіну.

Прафілактыка

Большасць успышак гнільца на пасецы — вынік чыёйсьці эканоміі: старых сотаў «у добрым стане», таннай сям'і без дакументаў, вядра купленага мёду для падкормкі.

• Ніякага чужога мёду ў падкормку. Мёд з рынку або з крамы можа ўтрымліваць споры АГ — гэта адзін з самых частых шляхоў занясення. Карміце сваім мёдам ад здаровых сем'яў або цукровым сіропам.
• Не купляйце старыя соты і ўжываныя вуллі без абпальвання. Сушняк невядомага паходжання — латарэя, у якой выйгрыш невялікі, а пройгрыш — уся пасека.
• Карантын для купленых сем'яў і злоўленых раёў. Стаўце іх асобна, на адлегласці ад асноўнай пасекі, і агледзьце расплод праз 3–4 тыдні пасля таго, як з'явіцца першы запячатаны расплод. Купляйце пчол з ветэрынарным пасведчаннем.
• Трымайце моцныя сем'і. Гігіенічныя пчолы ўскрываюць і выкідваюць хворых лічынак раней, чым тыя стануць заразнымі. Слабыя і бязматачныя сем'і аб'ядноўвайце або ліквідуйце, не пакідайце іх «на ўсякі выпадак».
• Не дапускайце рабавання. Сям'я, якая загінула ад гнільца, — буфет са спорамі для ўсёй акругі. Лятак загінулай сям'і закрыйце адразу, соты прыбярыце.
• Абнаўляйце соты. Штогод замяняйце прыкладна трэць сотаў гнязда на вошчыну; цёмныя старыя соты выбракоўвайце.
• Дэзінфікуйце інструмент паміж пасекамі і абпальвайце стамеску пасля кожнай падазронай сям'і.
• Аглядайце расплод рэгулярна — вясной пасля выстаўкі, у разгар сезона і пры зборцы гнязда на зіму — і вядзіце запісы. Тэрміны аглядаў зручна звяраць з календаром пчаляра, а пра тое, як сям'я размяркоўвае карміцелек і чаму вясной лічынкі могуць недаатрымліваць корм, — у артыкуле пра пчаліную сям'ю.